मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१ ] प्रथमाध्याये द्वितीयपादः ११
'तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नाय' इत्यनेन न्यायेन क्रियार्थत्वावधारणादर्थवादादीनां
तदसम्भवादानार्थक्यम् । अथाप्यध्ययनविधिवलादेषां कथं चित्क्रियार्थत्वं कल्पयितु-
मारभ्यते, तथाप्यर्थवादानां तावद् द्वारासम्भवाद् दुःपरिहरमानर्थक्यमिति । भाष्यमप्येव-
मेव योज्यम् । सामान्योपयोगप्रतिपादनं विना विशेषोपयोगप्रतिपादनासम्भवस्य 'अतो
यावद्वेद एव पुरुषार्थतया सकलमात्मानं न प्रतिपादयति, तावदप्रमाणमि'त्यत्र
वक्ष्यमाणत्वात् ।
तदभिधीयत इत्यादिपूर्वपक्षभाष्यं व्याचष्टे—तत्रेत्यादिना प्रसिद्धमेवातदर्थत्वमित्यन्तेन ।
विध्युपयोगस्यापि पूर्वपक्षिणोऽनिष्टत्वात्साध्यसाधनेतिकर्त्तव्यतान्वितभावनाप्रतिपादक-
पदसमूहपरो विधिशब्दः । चोदनोपदेशशब्दावपि तत्परौ पूर्वपक्षी मन्यते ।
यद्वैतद्ग्रन्थपर्यालोचनयार्थवादादीनामेवेहोपयोगश्चिन्त्यते । पूर्वं तु विधिग्रहणं न
केवलं विधेरेवोपयोगः, किं त्वर्थवादादीनामपीत्येवं नेयम् । धर्माधर्मोपयोगिविचारो-
पक्रमाद्धर्माधर्मविषयमेव प्रामाण्यमभिप्रेतम्; विधिनिषेधयोरेव चोदनोपदेशशब्दाभ्यां धर्मा-
धर्मप्रामाण्याभिधानादतद्रूपस्यार्थवादादेर्न तत्र प्रामाण्यम्, नाप्यन्यत्र 'तद्भूतानां क्रियार्थेन
समाम्नाय' इति सर्वस्य समाम्नायस्य क्रियार्थत्वावधारणेन भूतान्वाख्यानपरत्वानभ्युपग-
मादित्यर्थः । न चैतत्प्रक्रियामात्रम्; किं तु न्याय्यमेवेति यथाक्रमं फक्किकाद्वयेनोक्तम् ।
'उक्तमेवेति' अर्थेऽनुपलब्धे इत्यत्रेत्यर्थः । तदनेन क्रियेत्यादि समामन्तीत्यन्तो-
भाष्यावयवो व्याख्यातः । तद्यानीत्यादिभाष्यं व्याचष्टे—तुमतश्चेत्याद्युक्तम् । कं धर्मं प्रमि-
मीरन्निति काक्वा सूचितो ऽर्थो यथाश्रुतेत्यादिना प्रकाशितः ।
एवं सर्वेषामनुपयोगित्वे पूर्वपक्षिते अध्ययनविधिसामर्थ्योपबृंहितसिद्धान्तसूत्रगततु-
शब्दोपक्षिप्तं तुल्यं साम्प्रदायिकसूत्रोपपादितपुरुषाार्थानुबन्धित्वनिर्वाहाय अध्याहारादि-
नापि क्रियार्थत्वं यथासम्भवं कल्प्यमिति पूर्वविचारसिद्धान्तनिरूपणार्थमथोच्येतेत्यादिभाष्यं
तद्व्याचष्टे—अथ कयाचिदिति । । द्वारविशेषानिर्द्धारणेन पुनः प्रत्यवस्थानाथं स कल्प्यमान
इत्यादिभाष्यम् । तद्व्याचष्टे—एवमपीत्यादिनाऽनर्थक्यमित्यन्तेन । कः कल्प्येतेत्यनेनोक्त-
मनवधारणं दर्शयितुमुद्भाष्यः प्रतिषेधाध्याहारोपन्यासः चिरवृत्तेष्टवियोगध्यानादिना
रोदनादिशक्यताशङ्कापरिहाराय शास्त्रविरोधोपन्यासः । रोदनवपोत्खननदिङ्मोहेषु
यथाक्रमं मङ्गलाचारात्मरक्षणप्राङ्मुखभोजनशास्त्रविरोधः । अश्रुणश्च रजतपरिणाम-
विरुद्धसद्यःशोषदर्शनाद् दृष्टविरोधः । पुरास्य सम्वत्सराद् गृहे रोदनं भवतीत्यत्र फला-
भावमादिशब्देनाह । धर्माधर्मपरत्वाभावेऽपि सिद्धार्थकथनेनानर्थक्योपसंहारानुपपत्ति-
माशङ्क्योक्तम्—यत्तु भूतान्वाख्यानमात्रमिति । क्रियत इत्यस्मिन्नर्थे प्रत्ययेन विवक्षिते
तदनुग्रहार्थं पाकं पचतीतिवत् प्रतिपाद्यत इतिधातुप्रयोगः । वायुक्षेपिष्ठादिवाक्यानां स्वार्थ-
सत्यत्वेऽपि अनुवादमात्रत्वाद्, धूमादिवाक्यानां च स्वरूपेऽप्यसत्यत्वादानर्थक्यम् ।
एवमपि प्राशस्त्यादिलक्षणया क्रियार्थत्वसम्भवादानर्थक्योपसंहारो न युक्त इति सिद्धान्ति-