मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

( ३ )

दैवपुरुषकारप्रभावप्रविभागदर्शनार्थम्—सर्वत्र हि तद्वलेन प्रवर्तते तदुपरामे चो-
परमतीति । विज्ञानमात्र-क्षणभङ्ग-नैरात्म्यादिवादानामप्युपनिषदर्थवादप्रभवत्वं
विषयेष्वात्यन्तिकं रागं निवर्तयितुमित्युपपन्नं सर्वेषां प्रामाण्यम्' (तं. वा. पृ.
१६८ आन. सं ) इति । एतेषु वाक्येष्वेकेकमक्षरमवधानमर्हति । क्व ते वेद-
विज्ञान-क्षणिक-शून्य-नैरात्म्यवादिनः क्व वा तन्निराकरणप्रकाराः ? स्वस्वप्रति-
भावेशद्येन दार्शनिकाः दर्शनप्रवर्तकैः परिकल्पितेऽध्वनि गच्छन्तः परैराविष्कृतान्
दोषान् दूरीकुर्वन्तो गच्छन्ति, परं भट्टपादास्तु सविशेषं वेदविरुद्धान् पक्षान्
निरस्यन्तोऽपि तेषां सङ्ग्रहैक्तानमतयो दृश्यन्त इति वैशिष्ट्यं भट्टपादानां
नाप्रत्यक्षम् । स्वयूथ्या भवन्तु परयूथ्या वा, उभयेषां समन्वयेन यादृशं तत्त्वं
निर्गलति तेन मिथः प्रसूतस्य कलहस्य शान्तिरनुभवितुं शक्यते । वादिप्रतिवादिनौ
यदि समन्वयं कुरुतस्तर्हि न्यायालयस्य नीतिपतेर्वा काऽऽवश्यकता ? वेदप्रामाण्य-
मङ्गीकुर्वन्तोऽपि मीमांसासम्प्रदायसिद्धान् पदार्थान् खण्डयन्ति, वेदस्य प्रामाण्यम-
नङ्गीकुर्वन्तो वेदबाह्याः खण्डयन्ति । तांश्च मीमांसेतरदार्शनिकाः खण्डनव्यापारे
प्रवर्तन्ते । एवमस्मिन् व्यापारे प्रचलति कथं शान्तिरवाप्यताम् । शान्त्यवासय
एव खलु सर्वाणि शास्त्राणि दर्शनानि च प्रवृत्तानि । साधूक्तं व्यासाचार्यैः—
शमार्थं सर्वशास्त्राणि निर्मितानि मनीषिभिः ।
य एव सर्वशास्त्रज्ञस्तस्य शान्तं मनस्सदा' ।। इति ।
पूर्वं प्रदर्शिता भट्टपादोक्तिरेव न्यायात्मना ग्रहीतुं शक्यते । भाष्यकाराणां
वार्तिककाराणाञ्च च उक्तयस्ता न्यायरूपेण परिगृह्णन्तेस्म परवर्तिमीमांसकैः ।
न हि भूते भाविनि च तादृशी प्रीतिर्यादृशी वर्तमाने' इति भाष्यकारोक्तिं
न्यायत्वेन, एवम्
'अत्यन्तवलवन्तोऽपि पौरजानपदा जनाः ।
दुर्बलैरपि बाध्यन्ते पुरुषैः पार्थिवाश्रितैः ।।
इति कारिकां न्यायत्वेन एवं सूत्रकारस्य जैमिनेः सूत्राणि 'गुणे त्वन्याय्यकल्पना'
'गुणानाञ्च परार्थत्वात्' लोकवत् परिमाणतः फलविशेषः स्यात्' इत्यादीनि
न्यायत्वेन व्यवहरन्ति मीमांसकाः । अतः न्याय्यात्पथोऽच्युतेयं भगवती मीमांसा
'बहुविद्यान्तराश्रिता' इत्यङ्गीकारे का न्यूनता ? पृथक् पृथगवस्थिता अप्येकी-
भवितुमर्हन्तीति मार्गं प्रदर्शयन्ति कुमारिलपादाः । सर्वाण्येव दर्शनानि समा-'
जोन्नत्यौपयिकानि तथापि मीमांसादर्शनं तत्राग्रेसरमिति निश्चितं वक्तुं शक्यते ।
यतो हि सूत्रकारोऽनेकेषु स्थलेषु नानाप्रकारेण लोकशब्दं प्रयुङ्क्ते । तञ्च शब्दं
विवृण्वाना भाष्यकाराः लौकिकजीवने यथोपयुक्ता भवन्ति न्यायास्तथा वैदिक-
वाक्यानामर्थं परिदर्शयन्ति । धर्म एव खलु समाजस्य धारकः । धारकस्तम्भे
दृढीकृते समाजसमुन्नतिः कुतो न भवेत् ? स्वं स्वं धर्ममनुतिष्ठन् मानवः कथं