मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

माना जाय तब उसके शिवादि अर्थ भी किसी तरह खण्डित
नहीं होसकते अर्थात् ब्रह्मशब्द पञ्चदेवतावाचक हुआ । विज्ञान-
भिक्षु ने भी कहा है कि-
“ यत्त्वाधुनिकाः केचन परस्य साक्षादपि लीलावग्रहं
कल्पयन्ति तदप्रामाणिकम्, विष्ण्वादीनामेव लीलावतारश्रव-
णात् । विष्ण्वादीनां च परमात्मन्येवाहं भावात्तेषामवतारा एव
परमेश्वरावतारतया श्रुतिस्मृतिषूच्यन्ते । तेन तु ते भ्रान्ताः
‘न तस्य कार्यं करणं च विद्यते-’ इत्यादि श्रुतिभ्यः परमे-
श्वरस्य कार्यकारणाख्यशरीरद्वयप्रतिषेधात् । ‘अनादिमत् परं
ब्रह्म सर्वदेहविवर्जितम् ’ इत्यादि स्मृतिभ्यश्चेति दिक् । ”
तथा-‘ब्रह्मविष्णुशिवादीनां यः परः स महेश्वरः ’ इति ।
( योगवार्तिक. )
और उक्तरीति से ब्रह्मशब्द केवल पञ्चदेवतामात्र का
वाचक नहीं है, किंतु राम-कृष्ण आदि इतिहास-पुराण-तन्त्र
प्रसिद्ध अनेकानेक लीलावग्रह का भी वाचक है । यही
तात्पर्य रामतापिनी-गोपालतापिनी आदि ग्रन्थों से स्पष्ट ज्ञात
होता है- ( राम )
‘ रमन्ते योगिनोऽनन्ते नित्यानन्दे चिदात्मनि ।
इति रामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते ॥
चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्याशरीरिणः ।
उपासनानां कार्यार्थे ब्रह्मणो रूपकल्पना ॥
रूपस्थानां देवतानां पुंस्त्र्यङ्गाङ्गादिकल्पना ।
द्विचत्वारिषडष्टासां दश द्वादश षोडश ॥
अष्टादशापि कथिता हस्ताः शङ्खादिभिर्युताः ।
सहस्रान्तास्तथा तासां वर्णवाहनकल्पना ॥