मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIII 243
42. (1) G. H. omit lines 42, 43.
(2) Between lines 42 and 43, J. B. C. add one line which is
identical to line 40 above.
45. (1) B. D. omit lines 45—49.
(2) I. C. यान for धारै suggested by the other Mss.
48. J. C. G. H. तुवा for तथा ।
51. For धार्थ, J. धन ।
52. I. चित्रं for छिद्रं suggested by line 53, and the other Mss.
53. (1) I. यं, B. J. यः, C. थः । (2) I. जन for जित ।
56. For तथा, J. तुवा ।
57. I. J. सेावपीठ for क्षावपीठ suggested by the other Mss.
58. G. H. चयान्वितं ।
61. (1) J. गरिसंख्यैः, C. गखिकं वै, G. H. गक्षिक सवैः for रसिकरफांखकैः ।
62. I. मचि for मथ suggested by the other Mss.
67. G. H. चोध, J. चान्य for चान्त ।
69. I. J. निर्गुणं for निर्गमं suggested by the other Mss.
71. B. J स्थलं for तलं ।
72. C. G. omit lines 72—73, H. omits lines 72—76.
73. The expression एकादश must be replaced by पञ्चधा च as suggest-
ed by the proportion and also by lines 79, 81, 83, 85, etc.
74. पञ्चादश is obviously for पञ्च, compare note under line 73.
76. I. वितस्त्यारार्धं, J. स्त्येकं स ।
78. (1) I. घस्त्व for हस्तं suggested by the other Mss. (2) I. चक, J. च्वय ।
80. त्रयस्त्रिंश is obviously for नवत्रिंश as suggested by the proportion.
81. B. C. तत्स्थलोन्नत for तलोन्नत ।
83. I. उच्चयं for उच्छ्रयं suggested by the other Mss.
86. B. omits lines 86—89.
87. I. .....*या. for पञ्चधा supplied by the other Mss.
91. I. धमेकादोनि for धं चैकादि suggested by the other Mss.
93. I. युक्त्वा, for युग्म suggested by the other Mss.
96. J. तलमानं, B. तलमांतं ।

244 MĀNASĀRA
98. (1) B. चोप for सोप ।
(2) I. मधूवकम् for मसूरकम् suggested by the other Mss.
100. I. गययो for कर्णी suggested by the sense and the other Mss.
101. I. सर्वे तु for सर्वेषां suggested by J. and the other Mss.
102. I. घर for रथा suggested by the other Mss.
103. B. त्रिङ्यंगुल for त्रिन्त्रिमात्र ।
105. B. रथातारे, G. रथापारे ।
106. G. विस्तारं सार्थ ।
110. (1) For पक्षे, J. वक्त्रे । (2) I. वक्ता for वक्त्राणां suggested by the
other Mss.
111. J. चाधुनादि, B. वायुनां तु ।
112. I. मक्ष for मङ्ग suggested by reference and the other Mss.
114. (1) G. H. omit lines 114—118.
(2) B. पुरद्भद्रकं, C. नृपतक्षावतं ।
(3) B. C. निलाख्य ।
115. (1) I. माना, नामा । (2) For चाथ, J. शाख ।
116. I. नभस्थं, for नभस्वान् suggested by the other Mss.
117. (1) I. J. राता for वातार suggested by reference and the other Mss.
(2) I. भागि, for भद्र suggested by reference and the other Mss.
121. I. श्वन्तार for श्वे चार suggested by the other Mss.
126. I. विदुः for बुधाः suggested by J. and the other Mss.
127. (1) I. पूर्वोक्तं तन्न for पूर्वोक्तभद्र suggested by the other Mss. (2) I. J.
नरथे, B. नरदभं, C. चाररथा, G. H. रेधो ।
128. I. .........र्धं for वर्धनं supplied by J. and the other Mss.
129. For मानेन, J. मानानि ।
130. I. नोलो for निष्ट्या suggested by the other Mss. also by line 134.
132. I. भाग्यं for योग्यं suggested by the sense and the other Mss.
133. (1) C. चन्यार्थे, G. अर्थतार्थ, H. अरार्थ for अधैरथं which does not bear
any connected sense here; the intended expression may be
either अध्वर (sky air) or अध्वन् (road, drive).
(2) C. देवदीप, for वेदपाद । (3) B. omits this line.
135. J. वर्थंके, C. चकमुच्यते ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIII 245
136. (1) I. त्तस for षट्स suggested by the other Mss. (2) I. J.
नरचक्रं for दशचक्रं suggested by the context and the other Mss.
137. (1) B. C. स्वेकवोदि चक्रद्वयमेवना ।
(2) I. कृत्वार्थ for मखार्थ suggested by the other Mss.
139. I. पाद for यदि suggested by J. and the other Mss.
140. I. J. स्यादेकानश्चेति for स्या चैकनवश्चेति suggested by the other
Mss.
142. I. पश्चादेकादि ।
146. For वेदीनां, other Mss. देवीनां ।
149. I. युक्त्या for युक्ति suggested by J. and the other Mss.
150. I. शेषं वि ...., J. शेषभागम, B. मानगता, C. भानगता, G. H.
नागमनाक्त ।
155. I. थं प खाम्ब, for थामरख प suggested by J. and

' = कुड्म.

Line 54:
"54. I. शाचा for शं चा suggested by the other Mss."
'शा' + 'च' + 'ा' = शाचा.
'शं' + ' ' + 'च' + 'ा' = शं चा.

Let's double-check all line numbers and prefixes:
There are 23 lines in the image:
CHAPTER XLIV
10. I. पादपं for पाद suggested by the sense and the other Mss.
11. J. repeats here the second pāda of line 8.
13. I. सान्तराल, the other Mss. चान्तराल ।
14. G. H. द्वयं त्रिकम् ।
17. I. ताणं, J. तालं ।
18. C. दिग्विदिश्वं, G. H. दिष्वदिश्वं for दीर्घदीर्घ ।
25. (1) B. तिया for किया । (2) G. H. omit this line and the fol-
lowing.
26. I. भवन्तु for एवं तु suggested by the sense aud the other Mss.
29. J. कन्दर for का

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIV 247
59. I. वाद for पाद suggested by the other Mss.
62. (1) B. चोर्धार्धतो, C. चोधर्धतो, G. H. चाल्यमे । (2) J. मध्य for पद्म ।
64. I. omits the three lines 64-66 and reads here the second
pāda of line 66; they have been preserved by the other Mss. and appear
to be necessary here.
66. B. C. G. H. सिंहपादं, I. पादसिंह ।
68. (1) I. J. प्रद्यः for त्रयः suggested by the other Mss. (2) I. योज,
the other Mss. वेश ।
71. (1) I. नांम, J. दिं चा । । (2) I. नांश for नार्थ suggested by the
other Mss.
75. (1) I. लक्षि for क्षीरि, suggested by the other Mss.
(2) B. सिधुकं, G. तिन्तु, H. किन्तु ।
79. (1) B. C. G. H. चोक्तं विष्टय ।
(2) B. C. G. H. शिल्पिनोक्तकम्, I. J. शिष्येणुक्तम् ।
80. I. नयनं, J. नरशयनं । Addition of a word like चान्दोल is suggested
by the context and the metre.
81. I. भानि for हानि suggested by the other Mss.
83. (1) J. रुपमपि । । (2) I. केसर, J. केसरि ।
84. I. वस्त्रो for शास्त्रो suggested by the other Mss.
Colophon :-I. पञ्चचत्वारिंश, G. H. J. त्रि, B. एकोनपञ्चाश for चतुश्चत्वा-
रिंशो suggested by the context.

CHAPTER XLV
4. I. केच for कस्य suggested by the sense and the other Mss.
9. (1) I. खयस्य च, the other Mss. खयार्चना । (2) महोत्सब should be
'the fourth' type as suggested by lines 10 and 27, etc.
15. I. J. नवपद्मा for नवमं पद्मा suggested by the other Mss.
21. I. सप्ता, J. पश्चा ।
23. I. विशालकम् for चासन suggested by the other Mss.
31. G. H. चासने for विस्तारे ।
34. I. J. G. H. सैक, C. एक, B. चैक ।
37. J. नायतं वापि for नाधिकं वापि ।
47. I. चात्मानं वास्ततोत्तुङ्गं, B. खा ।
50. G. H. second pāda, कन्यसादीनिपूर्ववत् which is the second pāda
of the line 53, and the lines 51—52 are omitted by G. H.
55. I. omits lines 55—57 which have been preserved by the other
Mss. and are suggested by the context.
58. I. J. दीनि for दिन suggested by the other Mss.
61. I. मात्राभं for मात्रान्तं suggested by the other Mss.
62. I. J. शिल्पिनो for शिखरो suggested by the other Mss.
66. I. अङ्गुगल for मङ्गल suggested by reference and the other Mss.
71. (1) J. रंशे, for रङ्गे । (2) I. शृङ्गायादि, J. शुभायादि, B. बायाति ।
72. C. I. योनियः for यौनयः suggested by the other Mss. J. leaves
this in a lacuna.
74. I. यादि for यााम suggested by the other Mss.
77. I. मथा J. मिति ।
78. (1) C. I. J. सप्तके, B. सप्तैक, G. H. सभूतोत्थ ।
(2) B. पट्टहद्देशे, G. हृते शेषं, H. हृदते शेषं ।
79. I. बोध्या for वृध्या suggested by the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLV 249
80. B. C. G. H. शुभम्, I. सुखम् ।
81. I. वृत्तं for व्ययं suggested by the context and the other Mss.
84. I. शुभायञ्चिह, G. H. शुभायानीह, B. शुभावादि, C. शुभयोनि ।
93. (1) J. शेाव for योग । (2) B. G. H. यौ गलचिना, C. योगच पिनाक
बातये । (3) G. H. कपोतघृक् ।
94. G. H. यथासनयोग्यके ।
96. I. नं स्यात्तदधं for नश्येादया suggested by the other Mss.
102. J. चार्धं for सार्धं ।
104. I. कम्प for घर्मेन suggested by J. B. C. G. H.
105. (1) B. दीर्घपद्माकं, C. omits this line.
(2) Here C. omits the remaining part of the chapter with
the remark :—अस्मिन्स्थले पत्रद्वयं न्यूनं but again takes it up, compare note 136.
107. (1) B. पूर्वाशे, H. धीशेने for चांशेन ।
108. H. J. पद्ममंशेन for कम्पमर्धेन ।
109. I. भागेन for भागे तु suggested by the other Mss.
111. I. पद for युत suggested by the sense and the other Mss.
113. I, कबरो for किम्बरी suggested by the other Mss. (2) G. H.
वृत्तवक्र ।
114. (1) J. G. H. पल्लव, B. वल्कन, I. वल्हव ।
118. B. omits the lines 118—122.
119. J. omits मंशां ।
120. I. चालयं for चासनं suggested by the context and the other Mss.
122. J. omits the lines 122, 123 and 126.
127. I. पद्म, J. पत्र ।
134. I. J. हर्म्यं for मज्य suggested by the other Mss. and the sense.
135. J. omits पद्म and adds भवेत् at the end.
136. C. I. वि for द्वि suggested by the other Mss.
137. I. J. हर्म्यं for मज्य, compare note 134.
144. J. वाजनम् G. H. वेशनम्, I. वेश्रकम् ।
145. C. omits the 30 lines, 145—174.
146. I. मध्ये, for मथं suggested by the other Mss.

250 MĀNASĀRA
149. J. पद्म for चोध्व ।
155. (1) G. H. चोध्वेनैवृत, apparently for वेश्म, compare line 144.
(2) B. C. लेंद्रकं ।
156. J. omits the lines 156—158.
158. G. H. read here the second pāda of line 161 and omit the
next 3 lines.
168. I. चार्व्ववृत्ति for चांशां वृत्तं suggested by the other Mss.
174. I. नाह for नां च suggested by the other Mss.
175. I. चाध apparently for अथ, compare line 177.
177. C. I. J. चाथ, B. H. G. चाघ्र ।
179. J. I. जनोपरिदेशे, other Mss. जन्मनोपरि ।
118. I. प्राहाश, J. प्रहार for प्राहारक suggested by reference and the
other Mss.
184. (1) J. षड्शं, I. वस्वंशं । (2) I. सप्तांशांकम्, J. सप्तांशकं घटम्, B. पुटं
G. घटम्, H. खम्बं ।
186. (1) I. चाष्ट, J. चत्रि । (2) J. द्वयां, G. H. यथां for द्वयां ।
192. (1) B. C. G. H. चतुराग्रामयुक्तानां सर्वेषां सर्वमासनं, I. आसनयोग्यकम् ।
(2) J. मानयोग्यकम् ।
194. (1) I. मांशाधि for मासनादि suggested by the other Mss.
(2) I. J. नन्यमु, for नां तान्य suggested by the other Mss.
196. I. तञ्चेदि, J. ते वि ।
201. I. J. त्सर्वं, for त् सिंह suggested by the other Mss.
203. G. H. उक्त for उक्त ।
205. I. अन्त for अष्ट suggested by the other Mss.
206. (1) I. J. त्यमथ, B. ह्यथ, G. H. त्रय ।
(2) I. J. रायतम् for रासनम् suggested by the other Mss.
108. I. गज for विज suggested by reference and the other Mss.
109. I. B. भूपति, the other Mss. भूमि ।
110. I. omits the lines 110, 111; but they have been included by
all other Mss. and appear to be necessary here.
Colophon :—G. H. J. चतुश्च, B. एकपञ्चाशत्तमो, I. पञ्चत्वारिंशो ।

CHAPTER XLVI

1. I. भूषानार्थे तु, J. भूषणार्थं च, apparently for गृहादीनां । (2) B. C.
   G. H. च ।
2. I. च विधाना for विधानञ्च ।
3. I. omits the lines 5-7 which have been included by J. and
   the other Mss. and appear to be necessary here.
4. J. च for the last वा ।
5. (1) I. भैङ्ग for भांगे suggested by the other Mss. (2) I. चाग्र,
   J. चाङ्घ्रि ।
6. I. साष्ट, J. चाष्ट ।
7. I. एक for पीठ suggested by the other Mss.
8. I. धिकतो, J. दधिको ।
9. The passages from the line 16 to the end of the work, are
   practically lost in J. They are so injured that they cannot be com-
   pared. (Ramraz most probably referred to this “J” Ms. only.
10. B. C. G. H. बहलं, I. द्वरङ्गुलं ।
11. B. C. G. H. त्रिचतुः ।
12. C. पाद, G. H. मध्यतोरणं ।
13. I. अग्र for अङ्घ्रि suggested by the other Mss.
14. G. H. त्रियश्रं for त्रियुग्मं ।
15. I. J. जना, G. जोन, H. जिन, C. दिना, B. तिन, apparently for त्रिधा
    to mean त्रिभुज as detailed in line 36.
16. I. असौ for यादौ suggested by the other Mss.
17. I. नित्यात्, the other Mss. नीत्वा ।
18. I. पूर्णे च रक्तं for पुष्पं च रत्नं suggested by the other Mss.
19. B. किंचित्सुराखेकं, C. कंपं शिवान, G. H. किंबुरिराननं for the last
    expression.

252 MĀNASĀRA
47. (1) G. H. omit lines 47—49. (2) B. ग्राह, I. गृहा ।
48. B. C. तोरखांशं तोरखाद्यं ।
49. I. धारूषणम् for धारिणम् suggested by the other Mss.
53. (1) I. कंदर for किन्बरी suggested by the first word and the
other Mss. (2) B. C. G. H. पत्रादि for पद्मादि ।
55. B. मकरे रुचपुष्प, G. पुच्छ, H. पंच for पुष्प ।
56. B. C. G. H. किंनरी किन्नर ।
58. B. C. G. H. तारगणैः, I. काराङ्गुलैः ।
59. C. G. H. पार्श्वेण्वयोद्वयोः ।
63. I. कृतं मध्ये कमला कुर्य्यन्तु वारखम्, C. तुतन्मध्ये मूलं कुर्यात्त तोरखम्, G. H.
वारखम् । The addition of word like तोरखस्य is suggested by the context
and the metre.
65. B. दायिका, C. G. H. ताटिका ।
Colophon :—G. H. एकपञ्चाश, B. पञ्चाश ।

CHAPTER XLVII
4. I. B. प्रभा for प्रपा suggested by reference and the other Mss.
9. I. B. प्रभा for प्रपा suggested by reference and the other Mss.
11. I. B. पञ्च for मञ्च suggested by the context and the other Mss.
12. B. omits this line.
14. I. धान्य for दारु suggested by the other Mss. and line 31.
16. I. मङ्कन्त्रि, C. G. H. पञ्च, B. पद्म ।
17. B. C. G. H. त्रयांशोम, I. त्रिंशेन ।
22. G. H. वेदिचिन्हं ।
26. (1) B. C. G. H. पर्व प्रोक्तं for the first words. (2) B. प्रभा, C.
प्रपा, G. H. पाद ।
27. I......... वै for काम्ये supplied by the other Mss.
28. (1) I दावै, the other Mss. भूते apparently for भूपतेः । (2) Owing
to some curious confusion I. reads between this and the next line 14
lines (40—53) of the chapter XLIX.
29. I. जय for जन suggested by the other Mss.
31. I. वृड्डा for प्रपा suggested by the other Mss.
32. G. B. वरलोह, H. वरखेलाहा ।
33. I. .....व for तरं चाथ suggested by the other Mss, B. तलसत्पद ।
35. (1) I. घमष्ठ.....न for घयिष्ठानि suggested by the other Mss.
(2) I. रामिः for राशि suggested by the other Mss., H. G. रादि ।
37. I. त्वभिकातर्केचित् for न्यधिकानि चेत् suggested by the other Mss.
38. B. (in a previous place) निकृतांतरनि ।
Colophon :—B. द्विपञ्चाश, G. H. C. षट्चत्वारिंशो ।

CHAPTER XLVIII
3. G. H. वृक्षोदयं तारे, B. वृक्षं यदुत्तारं ।
6. G. H. दोष्टांगुल, B. द्व्यंगुल, for देवाङ्गुल ।
8. B. G. H. देकांगुलं, I. कांशा ।
10. Between 10 and 11, I repeats the lines 9—10.
16. G धौनाश for हीनाय ।
19. B. G. H. व्यालाननं भावं for व्यालान्तरं भावे ।
26. G. त्रयोदश for एकादश ।
27. B. C. G. H. एकत्रिंश for नवविंश ।
32. I. सान्त, other Mss. चाष्ट ।
36. I. विशालकम्, G. H. विशालता ।
37. I. देवमानं for देवतानां suggested by the other Mss.
44. G. छिद्म, I. छिन्द ।
45. (1) G. भूम for भ्रम । (2) I. सून for चूल suggested by the other Mss.
(3) I. मण्डपम् for मण्डखम् suggested by the other Mss.
46. I. ˙˙˙˙समं, the other Mss. समग्रं ।
52. I. ध्वखै for वक्षै (on the margin), B. C. बलवान् यौवनानि च ।
53. H. सुतन्दाकृतिम्, G. नवा कृतिम्, B. C. सुतकाकृतं ।
55. I. सर्वांस, B. सर्वस्य, G. H. सर्वं श्यामनिभं भवेत् ।
56. B. C. भ्रमरैरभिसंयुक्तं सर्वशालादिकेतने, I. ग्रामरोमभिरायुक्तं ।
58. I. वक्ष्य for पक्ष्य suggested by the other Mss., C. देवा ।
65. I. पवच for पत्रच suggested by the other Mss.
67. G. H. भ्रमयेत ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLVIII 255
68. (1) B. omits the remaining portion of this chapter. (2) I.
प्रभा for प्रपा suggested by the other Mss.
69. (1) G. H. मकरचिन्हक तोरणार्थम्, I. मकरतोरणराजताङ्गम् ।
(2) C. omits the remaining portion of the chapter with the
remark—अस्मिन्स्थलेपत्रमेकं न्यूनं ।
71. I. स्य for स suggested by the other Mss.
75. G. राजैः, H. राजे, I. राजः ।
Colophon :—G. H. C. स्त ।

CHAPTER XLIX
The title of the chapter is suggested by line 12; the colophon
indicates to the concluding and the subordinate item of the chapter.

1. B. C. altogether omit the introductory lines, 1—11 (which are
   quite unusually placed at the beginning of the chapter instead of at
   the end).
2. Compare शिल्याचार्यमुपाचरेत् in line 11.
3. G. कर्तृवर्य, H. कर्तृपर्यू ।
4. G. पते तत् ।
5. I. सोक्ष, the other Mss. चोक्त ।
6. (1) G. काम्यदं, H. सिद्धिदं । (2) G. H. संपदैश्च ।
7. (1) I. नन्तु for नस्व suggested by the other Mss., B. चिरं । (2) G.
   H. विनाशनम्, I. विवर्धनम् ।
8. H. शिल्याचारमुपाचरेत्
9. (1) B. कुंडलालकं, G. H. कन्दलं, C. कुदलं, I. कुसदलं, for कुन्तलं
   suggested by reference and the other Mss. (2) I. चूल, the other Mss.
   चूड ।
10. I. चाधार, the other Mss. आकार ।
11. I. नारायणांश for नारायणस्य suggested by the other Mss.
12. B. G. H. धन्यथा for कन्यसा ।
13. I. omits the lines 20—23 which have been preserved by the
    other Mss. and are required here.
14. I, पत्रवल्यादिभूपादि for चक्रवल्यादिभूपस्य suggested by the other Mss.
15. I. मभिषिष्य for महिष्याश्च suggested by the other Mss.
16. B. C. G. H. वक्ता for वक्रयामं ।
17. G. H. चालपा पादेन, C. चालवाः, B. चापादेन, I. चाल, for चार्ध
    suggested by the sense and the other] Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIX 257
37. G. H. किष्कराक्ष, I. गणेशाद्य ।
42. B. देशके, C. केशिके, G. H. देशिके ।
43. B. तारार्ध, I. मूलाकार ।
46. भूप is apparently a misreading for भौम, i.e., सार्वभौम as sug-
gested by the lines 47, 48, 49.
48. (1) I. वंश for द्व्यंश as suggested by the other Mss.
(2) After this line 48, C. deals with सिंहासनलक्षणं and ends the
chapter with तोरणविधान ।
55. पट्टश्च is apparently for पट्टस्य as suggested by lines 56, 57, 58, 59.
57. (1) B. G. तुंगारे, H. तुंगारे । (2) B. शके, G. H. श्ररे ।
60. B. सर्वमान for सर्वांनाञ्चमिति ।
61. (1) I. दशापखौ, B

258 MĀNASĀRA
96. (1) I. अपुरित नि, the other Mss. पार्श्वपुलिं न । (2) तुङ्ग is appa-
rently for तुण्ड ।
97. G. H. त्रिवेदिकम् ।
98. G. H. त्रिवेदिकम् ।
99. B. omits the next 4 lines.
102. G. H. अथोवक्त्रादयोदेशे, I. अथ चैकोदयेदेश ।
106. B. G. H. पुरिमं च द्विपार्श्वयोस्तु ।
110. B. मकरांतकं, C. मकरात्मकरात्मकं, G. मकरात्मरात्मकं, H. मकरान्म ।
114. I. धामै for दामैः as suggested by the other Mss.
118. (1) I ष्क for ष्पु as suggested by the other Mss. (2) C. चतुर्व्यादि ।
119. C. समं युतं ।
120. (1) I. पृष्टस्याथ च, G. H. शिरःपृष्ठस्य । (2) I. रः श for रश्च
suggested by the other Mss.
121. I. इश for श suggested by the other Mss.
124. B. C. G. H. जूटोर्ध्वं ।
127. C. omits the lines 125—127.
134. (1) B. विनाक । (2) B. स्रुति, C. स्रुतिना, G. H. विना कुश्रितिना ।
141. I. च कश्चै, B. C. G. H. चक्रेण ।
146. B. C. G. H., second pāda, कुर्यात्तदङ्गपट्टकं ।
147. B. omits the lines 147—149 and also 154—157.
155. I. गलं, the Mss. फाल ।
164. I. omits the lines 165, 166.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIX 259
200. Owing to some inexplicable confusion or carelessness, of the
copyists lines 218—231 are included between lines 200 and 201 in all
the Mss. There displacement has been suggested by the context and
is beyond doubt.
203. I. मुखेन्द्र for मुखेन्दु suggested by the other Mss.
204. B. भासुरयच्च तन्न' ।
205. G. H. विश्व for तन्न ।
206. I. leaves in a lacuna रूपाङ्ग which has been supplied by the
other Mss.
210. B. C. G. H. ध्वज संबाध ।
219. I. बोरं for वीर्यं suggested by the sense and the other Mss.
220. I. प्रन्त for पत्र and सान्त for चान्न suggested by the sense and
the other Mss.
225. B. रौप्या, I. रूप्य ।
Colophon :—B. सप्तपंचाश, G. अष्टचत्वा, H. षट्चत्वा ।

CHAPTER L
C. omits this chapter.

1. I. G. H. र्थान्तु for नान्तु ।
2. B. omits this line.
3. I. कुत्र for चित्र suggested by the other Mss.
4. I. मित्र for मिश्र suggested by the other Mss
5. I. सपूरिमम्, the other Mss. सुपूरितम् ।
6. B. मूलावलंग्नं ।
7. B. बंधावलंग्नकं for the first expression.
8. (1) I. भारं for हारं suggested by the other Mss. (2) B. G. H.
   दुपार (3) B. कंप for क्षोभ ।
9. I. G. H. दाम, B. वाम ।
10. B. मूला, I. माला ।
11. (1) B. बाहो वा मध्यतुंगे तु for the first pāda. (2) G. H. omit this
    line.
12. I. प्रक्ष, the other Mss. प्रान्ते ।
13. I. त्स्यादानेङ्क, G. H. B. त्त्साहामं ।
14. G. H. नैलञ्च for नोब्यं ।
15. I. G. H. वारे for चोरे suggested by the other Mss.
16. B. पद्वजानु for पादजाल ।
17. I. द्विभाव for विहाय suggested by the other Mss., G. H. विभाय ।
18. B. G. H. कटकं विना, I. कटकस्वना ।
19. I. ममुक्तो for गुल्फस्यो suggested by the other Mss.
20. (1) I. पत्नीमभिषि for पक्षीमरूजूष suggested by the other Mss.,
    B. कर्षे ।
    (2) I. मण्डोला for दोलायाः suggested by the other Mss., H.
    leaves this word in a lacuna.

CRITICAL NOTES : CHAPTER L 261
48. I. सा for च suggested by the other Mss.
50. G. H. विठा for विडा।
51. I. राय for मराल suggested by the other Mss.
53. G. H. कुजरोयस्य, B. खंजरीटस्य।
55. I. गदाधारी for गोधारस्य as suggested by a subsequent line.
59. B. नयदंडं समारभ्य।
60. B. दिव, G. दीर्घ for दौप।
61. B. नवोत्, G. H. नलोत् for पक।
66. (1) I. दलो for फलि suggested by the other Mss., B परिकान्तं।
(2) I. त्वदृदा for तद्धटा, suggested by the other Mss., B मुटा।
69. I र्वाख्या for वृध्या suggested by the other Mss.
70. G. H. लेन, B. लयि।
77. B. चित्रघटांत्रि।
79. G. H. क वरी, B. त वारि।
83. B. G. H. युक्तरा for युग्मा।
93. B. ऋजु, G. H. रज्जु।
95. I. सा for चा suggested by the other Mss.
96. I. पयुं, G. H. प्रागु।
97. I. वजन, G. H. व्याजेन, B. यजनं, for व्यजन suggested by reference
and the other Mss.
100. I. तथैवत, G. H. B. एकं वाथ।
101. B. कुशान्वितम् for the last word.
102. I. मरि for हरि suggested by the other Mss.
107. B. वजन, G. H. व्याजन।
114. (1) B. दर्पणस्य विशालकं, G. दर्पणं मध्ये वाह्याके। (2) I. H. दर्पणं मध्ये
रेखाभिरावृतम् which is a portion of line 118.
After line 114, I. and also G. H. omit the following four lines,
which appear in B. only and seem to be quite in place. I. G. H. seem to
have confused the second pāda of 114 with that of the line 118.
119. I. र्वल्येमै, G. बिंलैहे, H. र्व्या लैहै।
B. चाद्वर्षरोहै।
121. B. G. H. सदृशं, I. सर्वश। (2) B. वेदम्विः, G. H. देवहि for मेव हि।

262 MĀNASĀRA
122. I शिल for कोल suggested by the other Mss.
123. I. शं for तु, B. शांशं च ।
124. B. G. H. यथाबाल ।
125. I. B. ङ्गं स for ङ्गुस्य ।
129. B. G. H. त्रिचतु for विशाले तु ।
132. G. H. बणैजुपं च ल, B. पखेभूषण ल ।
133. I. चन्त्रिमा for चतुर्मा suggested by the other Mss.
135. I. वखे for पखे suggested by the other Mss.
136. (1) G. H. omit lines 136—138.
(2) I. अत्य, B. अद्य, for अध्य suggested by the other Mss.
139. I. दारुसस्याननं for दारुडस्य मानं suggested by the other Mss.
B. दारुजस्यमानं, G. दारुढस्य धनं, H. दारुघस्याननं ।
140. G. H. अंशेन विधानकं, B अंशेन ललामकं ।
145. B. वाताकार, G. H. वज्ञाकार, for वर्षाकार ।
149. I. तद्वदन्तेन, G. H. द्विद्विहस्तेन, B. तद्विहस्तेन ।
153. I. तच्चिक्रं, G. H. B. त्रिकरं ।
154. G. H. विंशं द्वयोपेतं for the second pāda.
156. I. कान्म for कार्कम suggested by the other Mss.
159. G. H. धातपाद, B. मातापादा for पादपादं ।
160. G. H. बलाच्छनं, B. वलाचलं for द्विवलयं ।
163. I. B. पादानं, first one, for मेवं च suggested by the other Mss.
165. B. दर्पखं, I. पर्वखं ।
166. (1) B. परखां for बारखां । (2) G. H. omit this line.
168. (1) B. अर्गले, G. गन्नो, H. गह्नो । (2) I. न्नृत्य for तुरञ्जु suggested
by the other Mss., B. चाज्यवभुज ।
175. I. द्वाभू, G. H. B. रत्नभू ।
179. G. H. जोषा, B. सिंहा ।
181. (1) B. omits lines 181—182.
(2) G. H. शांशांस ।
182. G. H. जिह्याग्र ।
187. I. द्वारम for तोरखा suggested by the other Mss.
188. G. H. समं पत्र, I. नथं ।