मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

९] ग्रामलक्षणम् ३७
अथवा कृतकुल्या च कर्णयुक्तम(का त्ता)थापि च ।
ईशानादिचतुष्कर्णे मठं वा मण्डपं तु वा ।। ६६ ।।
तत्रैव सत्रशाला वा आ(चाऽऽ)ग्नेये पानीयमण्डपम् ।
अन्यधर्मालयं सर्वं यथेष्टं दिशितो( तु ) भवेत् ।। ७० ।। 140
अन्तरस्थे चतुष्कर्णे गुरोरेवं मठं भवेत् ।
रक्षार्थं वप्रसंयुक्तं परितः परिखान्वितम् ।। ७१ ।।
चतुर्दिक्षु महाद्वारो(रमु )पद्वारमुक्तवद्भवेत् ।
महारथ्या[या]मालयं कुर्यात्सर्वकर्मोपजीविनाम् ।। ७२ ।। 144
दक्षिणे वैश्यशूद्राणामालयं(य)श्रेणिरेव च ।
इन्द्रे(न्द्रश् )चाग्नि(ग्निस्र् )तयोर्मध्ये गोपालश्रेणिरेव च ।। ७३ ।।
तद्बहिश्चैव गोशाला रक्षार्थं वप्रसंयुतम् ।
पितृवारुणयोर्मध्ये वस्त्रकर्मकरालयम् ।। ७४ ।। 148
तद्बहिः सूचिकहर्म्यं तत्र चर्मकरालयम् ।
वायुवरुणयोर्मध्ये कर्मकरालयं भवेत् ।। ७५ ।।
तद्बहिश्शालयं कुर्यान्मत्स्यमांसोपजीविनाम् ।
सौम्ये(म्यो ) वायु(युस् )तयोर्मध्ये श्रीकराणामालयं भवेत् ।। ७६ ।। 152
तत्र वैद्यालयं वाऽपि भ्र(चा)म्बष्ठकालयमेव च ।
तस्य बाह्यप्रदेशे तु वल्कलैःक(लका)र्मणालकम् ।। ७७ ।।
तत्र तैलोपजीविनां गृहश्रेणिं प्रकल्पयेत् ।
ग्रामस्य वप्र(प्रं ) तद्बाह्ये किञ्चिद्दूरो(रे ऽ)त्तरे(रस्यां) दिशि ।। ७८ ।। 156
वैष्णव्याश्चाथ चामुण्डा[ या ] आ(चा)लयं कारयेद्बुधः ।
तस्माद्दूरे तु देशे च चण्डालकुटिकान्वितम् ।। ७६ ।।
जनावासमिदं प्रोक्तं ग्रामाद्बाह्यप्रदेशके ।
दक्षिणे पश्चिमे वाऽपि नैर्ऋत्ये वाऽपि देशके ।। ८० ।। 160
स्नानपानादिकं(क)योग्यं तटाकं कल्पयेत्ततः ।
शेषं तु शास्त्रमार्गेण कारयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।। ८१ ।।
नन्द्यावर्तस्य विन्यासल्क्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
पूर्वोक्तदण्डमानेन विस्तारायामकल्पनम् ।। ८२ ।। 164