मालविकाग्निमित्रम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

पञ्चमोऽङ्कः । १०५
देवी—(सस्मितम् १) किं' अवधीरेदि अज्जउत्तो ।
विदूषकः—भोदि, एसो लोअववहारो । सब्वो णववरो ल-
ज्जादुरो होदि ।
(राजा विदूषकमपेक्षते ।)
विदूषकः—अह देवीए एव्व किदप्पणअविसेसं दिण्णदेवीसद्दं
मालविअं अत्तभवं पडिग्गहीदुं इच्छदि ।
देवी—ऐदाए राजदारिआए अहिजणेण एव्व दिण्णो देवी-
सद्दो । किं पुणरुत्तेण ।
परिव्राजिका—मा मैवम् ।
अप्याकरसमुत्पन्नो रत्नजातिपुरस्कृतः ।
जातरूपेण कल्याणि स हि संयोगमर्हति ॥ १८ ॥
देवी—(स्मृत्वा १) मरिसेदु भअवदी । अब्भुदअकहाए उइदं ण-
लक्खिदं । जअसेणे, गच्छ दाव । कोसेअपत्तोण्णजुअलं उवणेहि ।
१ किमवधीरयत्यार्यपुत्रः ।
२. भवति, एष लोकव्यवहारः । सर्वो नववरो लज्जातुरो भवति ।
३. अथ देव्यैव कृतप्रणयविशेषां दत्तदेवीशब्दां मालविकामत्रभवा-
न्प्रतिग्रहीतुमिच्छति ।
४. एतस्या राजदारिकाया अभिजनेनैव दत्तो देवीशब्दः किं पुन-
रुक्तेन ।
५. मर्षयतु भगवती । अभ्युदयकथयोचितं न लक्षितम् । जयसेने,
गच्छ तावत् । कौशेयपत्रोर्णयुगलमुपनय ।
सादो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥किमवधीरयत्यार्यपुत्रः ॥ भवति, एष लोकव्यव-
हारः । सर्वो नववरो लज्जातुरो भवति ॥ अथ देव्यैव कृतप्रणयविशेषां दत्तदेवी-
शब्दां मालविकामत्रभवान्प्रतिग्रहीतुमिच्छति ॥ एतस्या राजदारिकाया अभिजनेनैव
दत्तो देवीशब्दः । किं पुनरुक्तेन ॥ अप्याकरेत्यादि । स्पष्टार्थः । अत्र लब्धा-
र्थस्य स्थिरीकरणात्कृतिर्नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ मर्षयतु भगवती ॥ अभ्युदय-
कथयोचितं न लक्षितम् । जयसेने, गच्छ तावत् कौशेयपत्रोर्णयुगलमुपनय ॥यद्दे-

१०६ मालविकाग्निमित्रे
प्रतीहारी—१जं देवी आणवेदि । (इति निष्क्रान्ता पत्रोर्णं गृहीत्वा पुनः
प्रविश्य ।) देवि, एदम् ।
देवी—(मालविकामवगुण्ठनवतीं कृत्वा ।) २अज्जउत्तो दाणिं इमं प-
डिच्छदु ।
राजा—त्वच्छासनात्प्रवृत्ता एव वयम् । (अपवार्य ।) हन्त, प्र-
तिगृहीता ।
विदूषकः—३अँहो देवीए अणुकूलदा ।
(देवी परिजनमवलोकयति ।)
परिजनः—(मालविकामुपैत्य ।) ४जेदु भट्टिणी ।
(देवी परिव्राजिकां निरीक्षते ।)
परिव्राजिका—नैतच्चित्रं त्वयि ।
प्रतिपक्षेणापि पतिं सेवन्ते भर्तृवत्सलाः साध्व्यः ।
अन्यसरितामपि जलं समुद्रगाः प्रापयन्त्युदधिम् ॥ १९ ॥
(प्रविश्य ।)
निपुणिका—५जेदु भट्ठा । इरावती विण्णावेदि । जं उवआ-
१. यद्देव्याज्ञापयति । देवि, एतत् ।
२. आर्यपुत्र इदानीमिमां प्रतीच्छतु ।
३. अहो देव्या अनुकूलता ।
४. जयतु भट्टिनी ।
५. जयतु भर्ता । इरावती विज्ञापयति । यदुपचारातिक्रमेण तदा म
अपराद्धा, तत्स्वयमेव भर्तुरनुकूलं नाम मयाचरितम् । सांप्रतं पूर्णमनोरथेन्
भर्त्रा प्रसादमात्रेण संभावयितव्येति ।
व्याज्ञापयति । देवि, एतत् ॥ आर्यपुत्र इदानीमिमां प्रतीच्छतु॥हन्त हर्षे । प्रतिगृ-
हीता वशीकृता । अत्र वाञ्छितावाप्तेरानन्दो नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥अहो देव्या
अनुकूलता ॥ जयतु भट्टिनी । अत्र बहुमानप्राप्तेर्भाषितेति संध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ प्र-
तिपक्षेणेत्यादि । स्पष्टोऽर्थ ॥जयतु भर्ता। इरावती विज्ञापयति ।यदुपचारातिक्र-

पञ्चमोऽङ्कः । १०७
रादिक्कमेण तदा सव्विणो अवरद्धा, तं सव्वं एव भत्तुणो आणुऊलं
णाम मए आअरिदं । संपदं पुण्णमणोरहेण भत्तुणा पसादमेत्तेण
संभावाइदव्वत्ति ।
देवी—णिउणिए, अवस्सं से सेविदं अज्जउत्तो जाणिस्सदि ।
निपुणिका—अनुगहीदम्हि ।
परिव्राजिका—देव, अमुना युक्तसंबन्धेन चरितार्थं माधवसेनं
सभाजयितुं गच्छामः ।
देवी—भअवदीए ण जुत्तं अम्हे परिच्चइदुं ।
राजा—भगवति, मदीयेष्वेव लेखेषु तत्रभवतस्त्वामुद्दिश्य स-
भाजनाक्षराणि पातयिष्यामः ।
परिव्राजिका—युवयोः स्नेहात्परवानयं जनः ।
देवी—अज्जउत्त, किं ते भूओ पिअं उवहरामि ।
राजा—
त्वं मे प्रसादसुमुखी भव देवि नित्य-
मेतावदेव हृदये प्रतिपालनीयम् ।
१. निपुणिके, अवश्यमस्याः सेवितमार्यपुत्रो ज्ञास्यति ।
२. अनुगृहीतास्मि ।
३. भगवत्या न युक्तमस्मान्परित्यक्तुम् ।
४. आर्यपुत्र, किं ते भूयः प्रियमुपहरामि ।
पण तदा सर्वे अपराद्धा, तत्स्वयमेव भर्तुरनुकूलं नाम ममाचरितम्। सांप्रतं पूर्ण-
मनोरथेन भर्त्रा प्रसादमात्रेण संभावयितव्येति॥ निपुणिके, अवश्यमस्याः सेवितमा-
र्यपुत्रो ज्ञास्यति ॥ अनुगृहीतास्मि ॥ भगवत्या न युक्तमस्मान्परित्यक्तुम् ॥ आर्यपुत्र,
किं ते भूयः प्रियमुपहरामि ॥ त्वं मे प्रसादेत्यादि । हे देवि, त्वं मे मम
नित्यं सर्वदा प्रसादसुमुखी प्रसादेन प्रसन्नतया शोभनं मुखं यस्यास्तथोक्ता भव
भूयाः । एतावदेवेदमेव हृदये मनसि प्रतिपालनीयमपेक्षणीयम् । इतःपरं भरतवा-

१०८ मालविकाग्निमित्रे
(भरतवाक्यम् ।)
आशास्यमभ्यधिगमात्प्रभृति प्रजानां
संपद्यते न खलु गोप्तरि नाग्निमित्रे ॥ २० ॥
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।)
इति श्रीकालिदासस्यकृतौ मालविकाग्निमित्रे पञ्चमोऽङ्कः ।
क्यम् । आशास्यमित्यादि । प्रजानां जनानामभ्यधिगमात्संप्राप्तेः । परिग्रहा-
दित्यर्थः । तस्मात्प्रभृत्यारभ्याग्निमित्रेऽस्मिन्नायके गोप्तरि रक्षके सति तासांप्रजाना-
माशास्यमपेक्ष्यवस्तु न संपद्यत इति न न संभवतीति न। संभवत्येवेत्यर्थः।अनेन
आशास्यसिद्धिकथनरूपेण शुभशंसनात्प्रशस्तिर्नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । यदुक्तं—
‘प्रशस्तिः शुभशंसनम्’ इति । सर्वनाटकप्रयोगान्ते भरतेन सर्वकालसाधारणे आ-
शीर्वचने कर्तव्ये सति अत्र प्रजानामाशास्यसिद्धिं प्रति गोप्तुरग्निमित्रस्य कथनं तत्का-
लराजोपलक्षणमिति मन्तव्यम् ॥ इति श्रीकाटयवेमभूपचिरचिते कुमा-
रगिरिराजीये मालविकाग्निमित्रव्याख्याने पञ्चमोऽङ्कः ।
श्रीमत्काटयवेमस्य कृतिर्विज्ञानशालिनः ।
कुमारगिरिराजीया जीयादाचन्द्रतारकम् ॥