मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

अङ्कः ५ ] मालतीमाधवटीका । ७१
पृ० प०
१३३ ५ छिन्नस्कन्ध० ।
काकागमनतालपतनयोरेकदा संभवो दैवाधीनस्तयेदमपीत्यर्थः। राहोरित्यादि ।
दैवाद्विधिवशादासाद्य प्राप्य । अर्थात्प्रियाम् । अस्य दस्योश्चौरस्य खङ्गपातविषया-
त्प्रेयसीमाकर्षतो मम चेतः कथं वर्तताम् । नवनवरसोदयात्तन्न जान इत्यर्थः ।
कामिव । राहोराननचरीमिन्दुकलामिव । कृपाणपातविषयामिति पाठे खङ्गप-
तनस्य विषय आश्रयो यत्र तामेतादृशीं प्रेयसीं प्राप्य कथं मम चेतो वर्ततामिति
योजना । यद्वा अस्य कीदृशस्य । आच्छिन्दतो द्विधाकर्तुमुद्यतस्य । प्रियामि-
त्यर्थात् । ततो जीवनाभाव एवास्या इति भावः । चौरिकयापहरणेन दस्युत्वम् ।
तदिह प्रथमार्धेन हेतुरुक्तः । द्वितीयेन फलमाह—आतङ्काञ्चितचमत्काराद्विकलं
नन्वस्य निसर्गसात्त्विकस्य भयमिति यद्यपि तथापि प्रियप्राप्त्या जीवनसव्यपेक्षतया
भयमुचितमेव । पूर्वं तु जीवननिरपेक्षतया निर्भयत्वमित्यातङ्को भयमेव । राहो-
रित्युपमानं भयहेतुः । चन्द्रकलोपमया जगन्नेत्रोत्सवकरीयं व्यसनमुपगतेति करु-
णया द्रवीभूतम् । दैवादासाद्येति विस्मयाद्विचलितम् । दस्योरित्यनेन मालतीमयं
हन्तुमुद्यतश्चौर इति कोपेन दीप्तम् । आच्छिन्दतः प्रेयसीमिति प्रियाजीवननि-
र्वाहेण हर्षेण प्रसन्नम् ॥ २८ ॥ अघोरघण्टः । ब्राह्मणेति सिद्धानुगुणशुचित्वार्थं
यज्ञोपवीतधारणात् । डिम्भो बालकः । ब्राह्मणकपालभोजिनो मम ब्राह्मणवधेऽपि
न दोष इत्युक्तमनेनेत्यपि भावः ॥ व्याघ्रेत्यादि । हे पाप, मालत्युपहारकृत्य-
परस्य मे गोचरं समीपं यत्प्राप्तोऽसि । अत एव विघ्नकारितया पापेति । कीदृशस्य
मे । व्याघ्रगृहीतहरिणीकृपयाकुलो यो मृगस्तन्यायेन मृगीमनुसरन्व्याघ्रसंनिधौ
पतन्मृगस्तस्य वध्यो भवेत्येवं हिंसारुचेः एनां न रक्षसि त्वं तु म्रियस्व इति भा-
वमाश्रित्य । पाठान्तरं हिंसारुचे इति संबोधन वा । सोऽहं भवतैव प्रागग्रे भूत-
जननीं जगन्मातरं चण्डिकामृध्नोमि प्रीणयामि । ‘ऋधु वृद्धौ’ इति स्वादिरपीति
धातुप्रदीपः । कीदृशेन खङ्गाहत्या व्यस्तस्कन्धश्छिन्नग्रीवः अत एव कबन्धस्तस्य
रन्ध्राद्रुधिरप्राग्भारं श्च्योतनं समूहं वा निःखन्दितुं शीलं यस्य तेन । रुचेरिति
पञ्चम्यन्तपाठे रुचेर्हेतोर्मे गोचरं प्राप्तोऽसीत्यर्थः । पापस्थाने प्रायःपाठे समस्तमेव
पदम् । ‘केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे’ इत्यमरः । ‘गोचरस्तु समीपे स्यात्’ इति
धरणिः । यत एव च्छिन्नग्रीवोऽत एव कबन्ध इति हेतुहेतुमद्भावेनोक्तिपोष एव
वीररसोऽयम् ॥ २९ ॥ मारणेऽपराधमाह—असारमित्यादि । हे पाखण्ड,
जगदसारं सारशून्यं विधातुं कर्तुं कथं व्यवसितः कृतप्रारम्भोऽसि । ‘अशक्यानि
दुरन्तानि समव्ययफलानि च । असत्यानि च कार्याणि नारभेत विचक्षणः ॥’
इति । न श्रुतं त्वया । तथा च संसारसारभूतेयमेव । अनया विनासार एव स इति ।
यदाह—‘सारं तु महिलारत्नं संसार इति निश्चयः ।’ इति । ‘जातौ जातौ यदु-
त्कृष्टं तद्धि रत्नं प्रचक्षते ।’ इति । तत्सर्वमाकृष्येयं निर्मिता । अतो रत्नमि-
यम् । मनोहरत्वदीप्तित्वतरलत्वादिनेयं वा रत्नम् । अत एव तदभावात्प्रमु-