मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

अङ्कः ५ ] मालतीमाधवटीका । ६९
पृ० प०
१२८ १ ०प्रमादः । ३ रम्भकयो० । ९ ०हा दइअ माह० ।
१२९ २ (शस्त्रमुद्यम्य ।) यदस्तु तदस्तु व्यापादयामि । चा० ।
१० ०त्यक्त्वा शङ्कां प्रलापनिर्गलं ।
पर्यासितः क्षिप्तः पर्वतो यत्र तत् । देव्या अनेकबाहुशालितया दोःखण्ड इत्यु-
क्तम् । 'अब्जादिकदम्बे खण्डमस्त्रियाम्' इत्यमरः । तथा ज्वलतानलेन पिङ्गलं
यन्नेत्रं ललाटलोचनं तस्य छटा ज्वालानिर्गमप्रसरस्तस्य साटेन विस्तारेण भीमं
यदुत्तमाङ्गं शिरस्तस्य भ्रमिर्मण्डलाकारेण भ्रमणं तया प्रसृता प्रारब्धालातचक्र-
क्रिया वह्निप्रज्वलितार्धकाष्ठविशेषकर्म तया स्यूता इवैकत्र प्रतिबद्धा इव दिग्भागा
यत्र तत् । तथातिमहत्खट्वाङ्गाग्रध्वजोत्कम्पादिक्षिप्त इतस्तस्तारागणो यत्र तत् ।
तथा हृष्टकटपूतनोद्भूतवेतालानां तालेन कलकलेन स्फुटत्कर्णात एव संभ्रान्ता
त्रसन्ती सत्वरा वा गौरी तस्या निबिडालिङ्गनेन हृष्यचित्तं त्र्यम्बकं शिवमत्यर्थमा-
नन्दयति । आभीक्ष्ण्ये णिनिः । 'साटो निकुञ्जे विस्तारे' इति विश्वः । 'शङ्खमग्रे-
ऽपि कीर्तितम्' इति शाश्वतः ॥ २३ ॥ माधवः । धिक्प्रमाद इत्यत्र वर्तत
इति क्रियाध्याहारः । तत् 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी' इति धिग्योगे
द्वितीयां बाधित्वा प्रथमेत्यवधेयम् । न्यस्तेत्यादि । सेयं भूरिवसोः सुता यस्याः
कृते मयैवं दुःखमनुभूयते पाखण्डचाण्डालयोर्गोचरं संमुखं गता । पाखण्डेषु चा-
ण्डालोऽसौ । तद्दर्शनविरुद्धक्रियाकारित्वात् । यदाह—'न भुञ्जीतार्कपत्रेषु स्त्रीबालं
नैव घातयेत्' । यद्वा । पाखण्डौ च तौ चाण्डालौ च । निषिद्धक्रियत्वात् ।
यदाह—'अवध्यास्तु समाख्याताः सर्वयोनिगताः स्त्रियः' । चाण्डालत्वादेव पापा-
रम्भवतोर्मारणप्रवृत्तयोः । न्यस्ते अलक्तकरसे माल्यवसने यस्यां सा । एतद्वध्य-
चिह्नम् । यथा मृगी वृकयोः संमुखं गता तथैयं भीरुः । मृगीनयनेन भयचलनेत्र-
तोक्ता । वसोर्देवताभेदस्य । एतेनास्य सुखित्वमुक्तम् । मृत्योर्यमस्य मुखे वर्तते ।
अत एव हाशब्दः परिदेविते स्त्रीरत्नमपि वध्यत इति । निन्दायां धिगिति । वि-
षादे कष्टम् । कोपेऽनिष्टम् । अस्ता नष्टा करुणा दया यत्र एतादृशो विधेरा-
रम्भः कोऽयम् । निन्दितोऽयम् । कीदृग्वा । 'किं वितर्के परिप्रश्ने क्षेपे निन्दा-
प्रकारयोः' इति विश्वः । करुणोऽयं रसः । 'इष्टवधदर्शनाद्वा करुणरसो नाम
संभवति' इति भरतः । 'चण्डालोऽपि च चाण्डालः' इति शब्दभेदः । 'पुष्प-
पुष्पस्रजौ माल्यम्' इत्यमरः ॥ २४ ॥ त्वं भद्रेत्यादि । प्रहर्षिणीच्छन्दसा श्लो-
कार्धम् । चामुण्डे भगवतीत्यामन्त्रणार्थम् । हे भद्रे, यस्तव दयितो वल्लभस्तेनेष्टस्तं
[L