माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)
Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation
माधवकर द्वारा
स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (उद्गम)
पृष्ठ 305, कुल 404 में से
संदर्भ में पढ़ेंभाषाटीकासमेत । ( २८७ )
‘ अवेदनम्’ यह जो मूलमें पाठ है इस जगह कोई ‘ सवेदनम्’ ऐसा कहते हैं। भोज-
आचार्यका मत भोजसंहितामें लिखा भी है ॥
सन्निरुद्धगुदके लक्षण ।
वेगसंधारणाद्वायुर्विहतो गुदसंस्थितः ।
निरुणद्धि महास्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च ॥ ४८ ॥
मार्गस्य सौक्ष्म्यात्कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति ।
सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेनं विद्यात्सुदारुणम् ॥ ४९ ॥
मलमूत्रादिकोंके वेग रोकनेसे गुदाश्रित अपानवायु कुपित होकर महास्रोत
( गुदा ) का अवरोध करे और वह द्वारको छोटा करे, पीछे मार्ग छोटा होनेसे उस
पुरुषका मल बडे कष्टसे बाहर निकले, इस भयंकर रोगको सन्निरुद्धगुद कहते हैं ।
इस रोगमें भी निरुद्धप्रकाशके समान चर्मका संकोच होनेसे सन्निरुद्धगुद होय है
अर्थात् अपानवायुके रुकनेसे पुरीष ( मल ) का अनिर्गम होय है ॥
अहिपूतनके लक्षण ।
शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् ।
स्विन्ने वा स्नाप्यमाने वा कण्डूरक्तकफोद्भवा ॥ ५० ॥
ततः कण्डूयनात्क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते ।
एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ॥ ५१ ॥
बालकके मलमूत्र करनेके अनन्तर गुदाके न धोनेसे अथवा पसीना आनेसे तथा
धोनेके अनन्तर रुधिर कफसे खुजली उत्पन्न होय, तदनन्तर खुजानेसे शीघ्र फोडा
उत्पन्न होय और उनसे स्राव होय; पीछे ये सब मिलकर इस भयंकर व्याधिको
प्रगट करें । इसे अहिपूतन कहते हैं । यह रोग बहुधा बाल लोम ( छोटे २ रोम ) में
होय है । भोज कहता है कि, यह रोग दुष्टस्तन्यपान अर्थात् माताके दुष्ट दूधके
पीनेसे बालकके होय हैं ॥
वृषणकच्छूके लक्षण ।
स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंस्थितः ।
यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात्कण्डूः सञ्जायते तदा ॥ ५२ ॥
१ मेढ्रान्ते चर्मणि यदा मारुतः कुपितो भशम् । द्वारं निरुणद्धि शनैः प्रकाशं च मुहुर्भवेत् ॥
मूत्रं मूत्रयते कृच्छ्रात्प्रकाशं तु यदा भवत् । वातोपसृष्टमेढ्रं च मणिनं च विदीर्यते । निरुद्धं च
प्रकाशं च व्याधिं विद्यात्सुदारुणम् ॥ २-दुष्टस्तन्यस्य पानेन मलस्याच्छादनेन च । कण्डूदाह-
रुजावद्भिः पिडितैश्च समाचिता ॥ अहिपूतना सम्भवति यथादोषं च दारुणा ॥ इति ।