ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

कुलाङ्गना कुलान्तस्था कौलिनी कुलयोगिनी ।
अकुला समयान्तस्था समयाचारतत्परा ॥ ८८ ॥
कुलमित्युच्यते । तदुक्तं चिद्गगनचन्द्रिकायाम् । 'मेयमातृमितिलक्षणं कुलं प्रान्ततो
व्रजति यत्र विश्रम'मिति । ऊर्ध्वाधरभावेन विद्यमानेषु स्वच्छन्दसंग्रहादौ प्रपञ्चितेषु
द्वात्रिंशत्पद्मेषु सर्वाधस्तनं पद्मं त्रिपुटीसंबन्धाभावादकुलमुच्यते । तदुपरिष्टानि कुल-
संबन्धीनि । यद्वा । कुः पृथवीतलं लीयते यत्र तत्कुलमाधारचक्रं तत्संबन्धाल्लक्षणया
सुषुम्णामार्गोऽपि । अतः सहस्रारात्स्रवदमृतं कुलामृतम् । 'शरीरं कुलमित्युक्त'मिति
स्वच्छन्दसंग्रहोक्त्या शरीरसंबन्धित्वाद्व्वा तत्कुलामृतम् । तत्र मुख्यतया रसिका तद्रसा-
स्वादनपरा । 'पुष्पितायाः कुलागारं दृष्ट्वा यो जपते नर'इति कालीतन्त्रे प्रयोगात्तत्कला-
मृतरहस्यरसिकेति वा । उपास्योपासकवस्तुजातस्य चित्त्वेन साजात्यात्तत्समुदाय-
प्रतिपादकं शास्त्रमपि कुलम् । तथाच कल्पसूत्रे प्रयोगः 'कुलपुस्तकानि च गोपाये'दिति ।
'दर्शनानि तु सर्वाणि कुलमेव विशन्तीही'त्यागमे च । 'न कुलं कुलमित्याहुराचारः कुल-
मुच्यत'इति भविष्योत्तरपुराणवचनात् आचारोऽपि कुलं तयोः संकेतान् तन्त्रत्यरहस्यानि
पालयति पशुषु न प्रकाशयति सांप्रदायिकपरंपरायै प्रकाश्य तन्तुं प्रवर्तयति चेति
तथा । 'चक्रसंकेतको मन्त्रपूजासंकेतकाविति । त्रिविधस्त्रिपुरादेव्याः संकेतः परमेश्वरी'त्या-
गमे 'कुलाङ्गनैषाप्यथ राजवीथीः प्रविश्य संकेतगृहान्तरेषु । विश्रम्य विश्रम्य वरेण पुंसा
संगम्य संगम्य रसं प्रसूत'इति चिन्तामणिस्तवे च प्रतिपादितोऽयमर्थः ॥ ८७ ॥
कुलं नाम पातिव्रत्यादिगुणराशिशीलो वंशस्तत्संबन्धिन्यङ्गना यथा गुप्ता तथेयमप्य-
विद्याजवनिकया गुप्तत्वात्कुलाङ्गना । तदुक्तं कुलार्णवे 'अन्यास्तु सकला विद्याः प्रकटा
गणिका इव । इयं तु शांभवी विद्या गुप्ता कुलवधूरिवे'ति । भगवान्परशुरामोऽप्याह ।
'अन्या विद्या वेश्या इवातिप्रकटा' इत्यादि । कुलस्यान्तः मातृमेययोर्मध्ये मितिरूपेण
स्थिता । कुलशास्त्रस्य मध्ये ज्ञेयत्वेन वा स्थिता । प्रतिगृहं प्रतिदेशं प्रतिदेहं प्रतिवंशं
वा पूज्यत्वेन तिष्ठति । 'कुलं जनपदे गृहे । सजातीयगणे गोत्रे देहेऽपि कथितं कुल'-
मिति विश्वः । तदुक्तं भविष्योत्तरपुराणे । 'पूजनीया जनैर्देवी स्थानेस्थाने पुरेपुरे ।
गृहेगृहे शक्तिपरैर्ग्रामेग्रामे वनेवन' इति । अधःस्थितं रक्तं सहस्रदलकमलमपि कुलं ।
तत्कर्णिकायां कुलदेवीदलेषु कुलशक्तयश्च सन्तीति स्वच्छन्दतन्त्रेऽस्य विस्तारः । ईदृगर्थस्य
कुलपदस्य परतः संबन्धसामान्यार्थे तद्धिते कौलम् । 'कुलं शक्तिरिति प्रोक्तमकुलं शिव-
उच्यते । कुलेऽकुलस्य संबन्धः कौलमित्यभिधीयत' इति तन्त्रोक्तम् । शिवशक्ति-
सामरस्यं वा कौलं तद्वती कौलिनी बाह्याकाशावकाशे चक्रं विलिख्य तत्र पूजादिकं
कौलमिति रूढ्योच्यते इति कश्चित् । कुले उक्तार्थके योगः संबन्धोऽस्या इति कुल्यो-
गिनी । छलाक्षरसूत्रकारैः कौलिनी कुलयोगिनीत्यष्टाक्षरस्यैकात्मत्वं यदुक्तं तत्रोपपत्तिं
दशमे शतके वक्ष्यामः । सुषुम्णोर्ध्वस्थितं सहस्रारपद्ममकुलमित्युच्यते । तथाच