ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

९८ ललितासहस्रनाम ।
स्वात्मानन्दलवीभूतब्रह्माद्यानन्दसंततिः ॥ १३१ ॥
परा प्रत्यक्चितीरूपा पश्यन्ती परदेवता ।
मध्यमा वैखरीरूपा भक्तमानस हंसिका ॥ १३२ ॥
महावासिष्टे । तत्त्वमस्यादिमहावाक्यघटकतत्पदस्य जगज्जन्मादिकर्तृत्वविशिष्टं शबलं
ब्रह्म वाच्योऽर्थः । तद्देवेह स्तूयमानं धर्मिमात्रं तु शुद्धं ब्रह्म लक्ष्योऽर्थः । अनयोश्च
विशिष्टकेवलोयोस्तादात्म्यं संबन्धः । तदेतदाह । तदितिपदेन लक्षणीयोऽर्थः यस्याः
यत्तादात्म्यापन्नः सा तत्पदलक्ष्यार्था । धर्मिमात्रपरत्वे तु तत्पुरुषापत्त्या 'परवल्लिङ्गं
द्वन्द्वतत्पुरुषयो'रिति नियमात्पुंलिङ्गतापत्तिः । ननु केवलमपि रूपमानन्दादिधर्मविशिष्ट-
मेवेति वाच्यमेवास्त्वत आह । चिता सहैको रसः स्वरूपं येषां, चिदेव मुख्यो रसो
येषां तानि चिदेकरसानि रूपाण्यानन्दचैतन्यादिधर्मा अस्याः सन्तीति चिदेकरसरू-
पिणी । स्वाभिन्नधर्मवतीतियावत् । उक्तंच पञ्चपादिकायां, 'आनन्दो विषयानुभवो
नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात्पृथगिवावभासन्त'इति । तथाच शक्य-
तावच्छेदकभूतसृष्टिकर्तृत्वादिवर्माणं स्वरूपानन्तर्गतत्वात्तदन्तर्गतधर्माणां चात्यन्ताभे-
देन शक्यतावच्छेदकलाभावाद्भागत्यागलक्षणावश्यकीति भावः । यद्वा केवलं ब्रह्म
नेश्वरस्य धर्मेति तयोर्भेदादुक्तः संबन्धो न घटत इल्यत आह । चिदेकरसं चिन्मात्रा-
भिन्नं रूपमस्या एवेत्यर्थः । तयोर्भेदेऽप्यभेदस्यापि सत्त्वाद्भेदसमानाधिकरणाभेदस्यैव
तादात्म्यरूपत्वादुक्तसंबन्धो घटत एवेति भावः । ननु सृष्टिकर्तृत्वादिवर्माणं स्वरूपा-
नन्तर्गतत्वेऽपि शक्यतावच्छेदकत्वसंभवात्तद्विशिष्टस्यैव तत्पदेन प्रतिपादेन तदभेद एव
वाक्यार्थोऽस्तु । वचनबलाद्विशिष्टयोरपि तादात्म्यस्वीकारसंभवात् । 'यो यच्छ्रद्धः स
एव स'इत्यादिवचनानामुपास्योपासकत्वादिविशिष्टयोरेवाभेदप्रतिपादने स्वारस्यात् ।
एतेनैतदन्यथानुपपत्त्या कल्प्यमानस्य निर्गुणस्यापि निरासादिशिष्टकेवलयोः संभवन्नपि
संबन्धोऽप्रयोजक एवेत्यत आह—स्वात्मेति । स्वस्या आत्मरूपो य आनन्दस्तस्य
लवीभूता इन्द्राद्यानन्दबिन्दुपर्यालोचनया सागरायमाणत्वेनाल्पा अपि देव्यानन्दसाग-
रस्य लवाः संपद्यमानाः ब्रह्मादीनां सृष्टिकर्तृत्वादिविशिष्टानां ब्रह्मविष्णुरुद्राणामान-
न्दाना संततयः सम्यक्समूहा यस्याः सा । 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रा-
मुपजीवन्ती'ति श्रुतेः । तैत्तिरीये मानुषानन्दमारभ्योत्तरोत्तराधिक्येन वर्ण्यमानानामा-
नन्दानां मध्ये परिगणितानां प्रजापत्याद्यानन्दानामपि परिच्छिन्नत्वेनापरिच्छिन्नब्रह्मा-
नन्दतोऽल्पत्वेन पुरुषार्थत्वायोगादपरिच्छिन्नानन्दस्य निर्गुणस्य सिद्धत्वाच्च पुरुषार्थ-
साधनज्ञानोपक्रमादितात्पर्यनिर्णायकप्रमाणाविरोदाय तत्पदस्य निर्धर्मकात्मलक्षकत्वमेव
युक्तमित्याशयः । 'लवो लेशे विलासे चे'ति विश्वः ॥ १३१ ॥ ननु शब्दार्थयोस्तादा-
त्म्यस्यैव शक्तिपदार्थत्वान्निर्गुणस्यापि ब्रह्मणः शब्दब्रह्माभिन्नत्वेन किमिति तत्र सत्यादि-
शब्दानां लक्षणेत्याशङ्क्य वैखर्यात्मकपदानां विराट्पुरुषेणैव सह तादात्म्येन शुद्धब्रह्म-