लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

(त्रा)—[देये त्रा च (५.४.५५), तदधीनवचने (५.४.५४) आदि] ।
ब्राह्मणत्रा करोति । ब्राह्मणाधीनं देयं करोतीत्यर्थः । राजसात् करोति । राजा-
धीनं करोतीत्यर्थः । राजा स यज्वा विबुधव्रजत्रा कृत्वारवराज्योपमयैव राज्यम् (नैषध०
३.२४) ।
(डाच्)—[अव्यक्तानुकरणाद् द्व्यजवरार्धादनितौ डाच् (५.४.५७) इत्यादि] ।
पटपटा करोति (पटत् इस प्रकार की ध्वनि करता है) । दमदमा करोति ।
इन की सिद्धि इस व्याख्या के चतुर्थभागस्थ (१२४६) सूत्र पर देखें ।
इस के बाद समासान्त आरम्भ हो जाते हैं । तदन्तों की अव्ययसंज्ञा नहीं
होती । यथा—व्यूढोरस्कः ।
[ग] अम् । आम्—अम् और आम् प्रत्यय ।
(अमुँ)—[अमुँ च च्छन्दसि (५.४.१२)] ।
प्रतरं न आयुः (ऋ० ४.१२.६) । वेद में ही प्रयोग होता है ।
(आम्)—[किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे (५.४.११)] ।
किन्तराम् । किन्तमाम् । पचतितराम् । पचतितमाम् । इन का विवेचन इस
व्याख्या के चतुर्थभागस्थ (१२२०) सूत्र पर देखें ।
[घ] कृत्वोऽर्थाः—कृत्वसुँच् तथा उस के अर्थ वाले प्रत्यय ।
(कृत्वसुँच्)—[संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुँच् (५.४.१७)] ।
पञ्चकृत्वो भुङ्क्ते (पांच बार खाता है) । सप्तकृत्वः = सात वार ।
(सुँच्)—[द्वित्रिचतुर्भ्यः सुँच् (५.४.१८)] ।
द्विर्भुङ्क्ते (दो बार खाता है) । त्रिस् = तीन बार । चतुस् = चार बार ।
त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् (मनु० २.६०) ।
(सुँच्)—[एकस्य सकृच्च (५.४.१९)] ।
सकृत् १ = एक वार । सकृद्वंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति
त्रीण्येतानि सतां सकृत् (मनु० ९.४७) । न सकृत् असकृत् = वार वार । असकृदेकर-
थेन तरस्विना (रघु० ६.२३) ।
(धा)—[विभाषा बह्वोर्धाविप्रकृष्टकाले (५.४.२०)] ।
बहुधा = थोड़े २ अन्तर पर बहुत बार । बहुधा दिवसस्य भुङ्क्ते (काशिका) ।
बहुकृत्वो दिवसस्य भुङ्क्ते (काशिका) ।
[ङ] तसिँ-वती—तसिँ और वतिँ प्रत्यय ।
(तसिँ)—[तेनैकदिक् (४.३.११२), तसिँश्च (४.३.११३)] ।
सुदामतः (स्) = जो सुदामन् पर्वत (या मेघ) की दिशा में हो । हिमवतः
(स्) = जो हिमालय की दिशा में हो । पीलुमूलतः (स्) = जो पीलुमूल की दिशा में
हो । ध्यान रहे कि यहां का तसिँ प्रत्यय पीछे शस्प्रभृति में आये तसिँप्रत्यय से नितान्त
भिन्न है ।
१. एकशब्दात्सुंचि एकस्य च सकृदादेशे संयोगान्तलोपे रूपसिद्धिः ।