लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

अव्यय-प्रकरणम् ५६६

वियोगसाक्षिणो येषां भूमिरद्यापि तिष्ठति (हितोप० ४.६४)। क्व वयं क्व परोक्ष-
मन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः (शाकुन्तल० २.१६)। क्व सूर्यप्रभवो वंशः (रघु०
१.२)। क्वचित् = कहीं पर, कभी, किसी दिन। क्वचित् पृथ्वोशय्यः क्वचिदपि च
पर्यङ्कशयनः (नीति० ७३)। कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति (देवीक्षमा० १)।
इसी प्रकार—क्वापि = कभी, कहीं पर।
(दा)—[सर्वेकान्यकिंयत्तदः काले दा (५.३.१५)]।
सर्वदा = हमेशा। स्वजनोऽपि दरिद्राणां सर्वदा दुर्जनायते (पञ्च० १.५) ।
सदा = हमेशा। ‘दा’ प्रत्यय के परे रहते सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि (१२०६)
से ‘सर्व’ को वैकल्पिक ‘स’ आदेश हो जाता है। सदाभिमानैकधना हि मानिनः (माघ०
१.६७) ।
एकदा = एक बार, कभी। अहमेकदा दक्षिणारण्ये चरन्नपश्यम् (हितोप० १)।
अन्यदा = अन्य समय में। अन्यदा भूषणं पुंसां क्षमा लज्जेव योषिताम्। परा-
क्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्विव (माघ० २.४४) ।
कदा = कब, किस समय। परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः। गङ्गा ब्रूते कदागत्य
मामयं पावयिष्यति (सुभाषित०) । कदागुरोकसो भवन्तः ?। कदाचित्, कदाचन,
कदापि = कभी। कदाचित् कुपिता माता न कदाचिद् हरीतकी (सुभाषित०)। आनन्दं
ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन। (तै० उप० २.४) ।
यदा = जब। यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवम् (नीति० ७) ।
तदा = तब। यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य
तदात्मानं सृजाम्यहम् (गीता० ४.७) ।
(हिल्)—[इदमो हिल् (५.३.१६), अनद्यतने हिल्लन्तरस्याम् (५.३.२१)]।
एतर्हि = इस समय, अब। भवन्तमेतर्हि मनस्विगर्हिते विवर्त्तमानं नरदेव
वर्त्मनि। कथं न मन्युर्ज्वलयत्युदीरितः शमीतरुं शुष्कमिवाग्निरुच्छिखः (किरात०
१.३२) ।
कर्हि = कब। वेद में प्रायः प्रसिद्ध है। लोक में—कर्हिचित् = कभी भी।
अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कर्हिचित् (मनु० २.४) ।
यर्हि = जब। तर्हि = तब। सुषिरो वै पुरुषः स वै तर्ह्येव सर्वो यर्ह्याशितः
(मैत्रा० सं० ३.६.२), मनुष्य निश्चय ही भीतर से खोखला है, वह तभी पूर्ण हो
जाता है जब खा कर तृप्त हो जाता है।
(धुना)—[अधुना (५.३.१७)]।
अधुना = अब, इस समय। पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरिताम् (उत्तर-
राम० २.२७) ।
(दानीम्)—[दानीञ्च (५.३.१८), तदो दा च (५.३.१६)] ।
इदानीम् = अब। तदानीम् = तब। वत्से प्रतिष्ठस्वेदानीम् (शाकुन्तल० ४)।
नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम् (ऋ० १०.१२६.१) ।