लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 555, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ें५४० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
[१७] यत्र* ॥
१ जिस स्थान या काल मे, जहा—प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव
यान्त्यापदः (नीति० ८४) । यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीपि । निरस्त-
पादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते (हितोप० १.६६) । यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति (सुभा-
षित०) ।१
नोट—त्रल्प्रत्ययान्त होने से यद्यपि तद्धितश्चाऽसर्वविभक्ति (३६८) सूत्र
द्वारा ही इस की अव्ययसञ्ज्ञा हो सकती है तथापि यहा चादयो मे पाठ निपातसञ्ज्ञा के
लिये है । निपातसञ्ज्ञा का प्रयोजन निपातैर्यद्यदिहन्त० (८.१ ३०) सूत्र से निघातस्वर
का प्रतिषेध करना है ।
[१८] कच्चित्* ॥
१ इष्ट बात के पूछने मे—आयस्ते विपुलः कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्ययः ।
अपात्रेषु न ते कच्चित् कोशो गच्छति राघव (रामायण० २.१०० ५४), राम भरत से
पूछते हैं—हे राघव (भरत) क्या तुम्हारा खर्च तुम्हारी आमदनी से कम तो है ?
क्या तेरा धन कही कुपात्रो पर तो खर्च नही हो रहा ? । कच्चित् स्वादु कृतं भोज्य-
मेको नाश्नासि राघव । कच्चिदाशासमानेभ्यो मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि (रामायण०
२.१००.७५), हे भरत ! क्या तुम स्वादिष्ट भोज्य वस्तु इच्छुक मित्रो को दिये बिना
अकेले तो नही खा जाते ? । आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कच्चिन्महर्षे स्त्रिविधं तपस्तत्
(रघु० ५ ५), महर्षि का त्रिविध तप कहीं विघ्नो से नष्ट तो नही हो रहा ?
[१९] नह ॥
१. प्रत्यारम्भ=निश्चितनिषेध—नह भोक्ष्यसे (गणरत्न०), तू नही खायेगा
(न खा) । चोदितस्यावधीरणा उपालिप्सया प्रतिषेधयुक्त आरम्भः प्रत्यारम्भः (काशिका
८.१.३१) । २. निषेधमात्र— नह वै तस्मिंश्च लोके दक्षिणामिच्छन्ति (अनुपलब्ध-
मूल काशिकाया प्रत्युदाहरणम्) । दिप्सन्त इद् रिपवो नह देभुः (ऋ० १.१४७ ३),
शत्रु धोखा देना चाहते थे पर दे न सके ।
नोट—यह निपात 'न+ह' इन दो निपातो के समुदाय से बना है ।
[२०] हन्त* ॥
१ हर्ष प्रकट करना—हन्त भो. शकुन्तलां पतिकुल विसृज्य लब्धमिदानीं स्वा-
स्थ्यम् (शाकुन्तल० ४) । हन्त प्रवृत्तं संगीतकम् (मालविका० १) । २. अनुकम्पा—
हा हन्त ! हन्त ! नलिनीं गज उज्जहार (सुभाषित०) । ३. वाक्यारम्भ मे—हन्त ते
कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः (गीता० १०.१६) । ४ विषाद मे—काचमूल्येन
विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्मया (सुभाषित०) । हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः
—इत्यमरः ।
[२१] माकिर् ॥
१. मत (मत कोई)—माकिर्नो दुरिताय धायीः (ऋ० १.१४७ ५) । मा-
१. यत्र—अनवक्लृप्यमर्षगर्हाऽऽश्चर्येषु । नाऽवक्लृपयामि, न मर्षये, गर्हे, आश्चर्यं वा,
यत्र भवान् वृषलं याजयेत्—इति तत्त्वबोधिनी ।