लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

५३४ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् (कठोप० २.१५) ।
(२६) अवश्यम्* = जरूर, अवश्य । अवश्यं यातारश्चिरतरमुषित्वाऽपि विषयाः
(वैराग्य० १२) । समास में कृत्यप्रत्ययान्त शब्द के परे होने पर 'अवश्यम्' के मकार
का लोप हो जाना है—तुम्पेदवश्यमः कृत्ये (वा०) । यथा—अवश्यपाच्यम्, अवश्य-
लाव्यम्, अवश्यस्तुत्यः ।
(२७) सम्प्रति* = अब । सम्प्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते यस्यायमाद्य श्लोकः
(हितोप० १) ।
(२८) साम्प्रतम्* = अब, आजकल । धनं साम्प्रतं वन्द्यमास्ते न विद्या (कस्य-
चित्) । उचित, युक्त, मुनासिब— हन्त स्थानं क्रोधस्य साम्प्रतं देव्याः (वेणीसंहार०
१) । युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने—इत्यमरः ।
(२९) सुष्ठु* = अच्छा, ठीक, युक्त । अथवा सुष्ठु खल्विदमुच्यते । सुष्ठूक्तं
त्वया । बहुत अच्छी तरह – सुष्ठु शोभसे आर्यपुत्र एतेन विनयमाहात्म्येन (उत्तरराम०
१) । इस का स्वरभेदार्थ चादियों में भी परिगणन किया गया है ।
(३०) दुष्ठु = बुरा । यन्न मां दुष्ठु मन्यसे (बुद्धचरित० ४.८४) । निन्दायां
दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने—इत्यमरः ।
(३१) मिथु या मिथुर् (?) = दोनों, परस्पर । ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्य-
मानाः (भागवत० ११.६.१४) ।
(३२) असाम्प्रतम्* = अयुक्त । विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम्
(कुमार० २.५५) ।
(३३) कु* = कुत्सित, बुरा । कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति (देवी-
क्षमा० १) । थोड़ा, अल्प— सुपूरा स्यात् कुनदिका (पञ्च० १.२६) । पृथिवीवाचक
'कु' अव्यय नहीं है उवागन्त स्त्रीलिङ्ग है— गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी
मही—इत्यमरः । कौ मोदन इति कुमुदम् ।
(३४) सु* = अच्छा, अच्छी तरह । सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः सुशासिता
स्त्री नृपतिः सुसेवितः । सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रि-
याम् (हितोप० १.२२) ।
(३५) चिरेण* = चिर काल बाद । कियच्चिरेण आर्यपुत्रः प्रतिपत्तिं दास्यति
(शाकुन्तल० ६), कितने चिर बाद आर्यपुत्र सन्देश भेजेंगे ? । चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य
भूयो विचिन्तयामास विशालनेत्रा (रामायण० सुन्दर० ३२.८), बहुत काल के बाद होश
में आकर वह विशालाक्षी पुनः सोचने लगी। नचिरेण, अचिरेण = शीघ्र । 'न' अव्यय के
साथ सुप्त्सुपा-समास हो कर 'नचिरेण' तथा 'नञ्' अव्यय के साथ नञ्तत्पुरुषसमास होकर
'अचिरेण' बनता है । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति (गीता० ५.६) । अचि-
रेणैव सीदति (मनु० ७.१३४) ।
(३६) चिराय* = चिर काल तक, देर तक । प्रीतोऽस्मि ते सौम्य चिराय जीव