लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 545, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ें५३० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
[७९] हिरुक् ॥
पृथग्विनानन्तरेणर्तेहिरुङ्नाना च वर्जने—इत्यमरः । १ विना, बगैर—हिरुक्
कर्म न मोक्षः स्यात् (व्या० च०), बिना कर्म के मोक्ष दुर्लभ है। २ समीप—पर्यन्त-
स्य हिरुङ् नदी (व्या० च०), पर्वत के समीप नदी है। ३ तिरोहित—य ईं ददर्श
हिरुगिन्नु तस्मान् (ऋ० १।१६४।३२) ।
नोट—यह अव्यय प्रायः वैदिकसाहित्य मे उपलब्ध होता है।
[८०] धिक्* ॥
१ धिक्कार— धिक् तां च तं च मदनं च इमाञ्च मांञ्च (नीति० २) ।
रामं सीतां लक्ष्मणं जीविकार्थं विक्रीणीते यो नरस्तञ्च धिग् धिक् । अस्मिन् पद्ये
योऽपशब्दं न वेत्ति व्यर्थप्रज्ञं पण्डितं तञ्च धिग्धिक् (सुभाषित०) ।१
नोट—इस अव्यय के योग में उभसर्वतसोः कार्या० (वा०) द्वारा द्वितीया का
विधान है।
[८१] अथ* ॥
१ आरम्भ अर्थ मे—अथ शब्दानुशासनम् (अष्टाध्याय्या आदौ)। अथ योगा-
नुशासनम् (योगदर्शन १।१)। २ अनन्तर अर्थ मे—अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जाया-
प्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच (रघु०
२।१), अथ = निशानयनानन्तरमित्यर्थः । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा (वेदान्तसूत्र १।१।१),
अथ = साधनचतुष्टयानन्तरमित्यर्थः । ३ विकल्प अर्थ म— शब्दो नित्योऽथानित्यः
(गणरत्न०), शब्द नित्य है या अनित्य ? । ४ प्रश्न या प्रश्नावतरण मे (यह बताइये
—इस अर्थ मे)—अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य राजर्षेः पत्नी (शाकुन्तल० ७),
अच्छा तो यह बताइये कि वह आदरणीया किस राजर्षि की पत्नी है ? । न चेन्मुनि-
कुमारोऽयम् अथ कोऽस्य व्यपदेशः ? (शाकुन्तल० ७), यदि यह मुनिकुमार नहीं तो
इस का कुल क्या है ? । अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः (गीता० ३।३६), तो
यह पुरुष किस से प्रयुक्त हुआ पापाचरण करता है ? । ५ समुच्चय मे—गणितमथ
कलां वैशिकीम् (मृच्छ० २।३), गणित तथा वेश्यागृहसम्बन्धी कला को। मातृष्वसा
मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा । सम्पूज्या गुरुपत्नीवत् समास्ता गुरुभार्यया (मनु०
२।१३१) । ६ यदि, अगर (पक्षान्तर) अर्थ मे—अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न
करिष्यसि (गीता० २।३३), यदि तुम इस धार्मिक संग्राम को नहीं करोगे । अथ मर-
णमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत (हितोप० ३।१४१), यदि मृत्यु
अवश्य होनी ही है तो व्यर्थ में अपना यश क्या कलङ्कित किया जाये ? । ७ मङ्गल—
इस अर्थ का विवेचन चादिगणप्रोक्त 'अथ' निपात पर देखें ।
[८२] अम् ॥
१ शीघ्र, २ अल्प । इस के प्रयोग अन्वेषणीय हैं ।
१. यत्र इवे प्रतिकृतौ (१२३४) इति विहितस्य कन् जीविकार्थे चापण्ये (५।३।६६)
इति लुपोऽभावाद् 'रामकम्, सीतिकाम्, लक्ष्मणकम्' इत्येव प्रयोगाः साधवः ।