लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 540, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ेंअव्यय-प्रकरणम् ५२५
कं (शिरः) धारयतीति कन्धरा = ग्रीवा । ४. निन्दनीय—कं (कुत्सितः) दर्पोऽस्येति
कन्दर्पः=कामः ।
[४८] शम्* ॥
१. सुख, शान्ति, कल्याण—शं (कल्याणं) करोतीति शङ्करः । शङ्करः शं
करोतु नः । शं (सुखम्) अस्त्यस्येति शंयुः = सुखी । पूर्ववद् युस् ।
नोट—कम्-शम्शब्दयोर्विभक्तिप्रतिरूपकाव्ययत्वे सिद्धे स्वरादौ पाठश्चिन्त्य
इति केचिदाहुः ।
[४९] सहसा* ॥
१. बिना, विचारे, एकदम, अचानक—सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः पर-
मापदां पदम् (किरात० २.३०) । सहसोत्पतिताः सर्वे स्वासनेभ्यः ससंभ्रमम् (रामा-
यण० २.१६.४) ।
[५०] विना* ॥
१. बिना, बगैर—दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना (हितोप० १.१८) ।
नोट—इस अव्यय के योग में पृथग्विनानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् (२.३.
३२) सूत्र से द्वितीया, तृतीया तथा पञ्चमी विभक्ति का विधान है ।
[५१] नाना* ॥
१. बिना, बगैर—नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा (गणरत्न०), विना स्त्री के
लोकयात्रा निष्फल है । २. अनेक प्रकार के—नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः
(नीति० ३७) । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः (गीता० १.६) । ३. पृथक्
रूप में—मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति (कठो० ४.१०) । विश्वं न
नाना शम्भुना (वोपदेव), यह जगत् शम्भु से पृथक् नहीं ।
नोट—इस अव्यय के योग में भी पूर्वोक्तसूत्र से द्वितीया, तृतीया तथा पञ्चमी
विभक्ति का विधान है ।
वक्तव्य—विना और नाना का पाठ भी 'वत्' की तरह यहां स्वरादियों में
व्यर्थ सा प्रतीत होता है । तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (३६८) से ही इन की अव्यय-
संज्ञा सिद्ध हो सकती है ।
[५२] स्वस्ति* ॥
१. मङ्गल, कल्याण, सुख—स्वस्त्यस्तु ते (रघु० ५.१७) । स्वस्ति भवते
(शाकुन्तल० २) ।
नोट—इस अव्यय के योग में नमःस्वस्तिस्वाहास्वधाऽलंवषड्योगाच्च (८६८)
सूत्र से चतुर्थी विभक्ति का विधान है ।
[५३] स्वधा ॥
१. पितरों के निमित्त अन्न आदि देते समय उच्चार्यमाण विशिष्ट शब्द—
पितृभ्यः स्वधा ।