सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 330, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 330

अजन्त-स्त्रीलिङ्ग-प्रकरणम् ३१५
संस्कृतसाहित्य में उदन्त स्त्रीलिङ्ग शब्द बहुत कम हैं। फिर भी हम कुछ
शब्दों का सङ्ग्रह यहां दे रहे हैं [ * यह चिह्न णत्वप्रक्रिया का ज्ञापक है ] ।
शब्द—अर्थ | शब्द—अर्थ | शब्द—अर्थ
अचिरांशु = बिजली | काकु = स्वर-विकृति | रेणु³ = धूल
अभ्रमु* = ऐरावतपत्नी | कुहू = कोयलध्वनि | वार्त्ताकु = बैंगन
अलावू = लताविशेष | खर्जू = खुजली | वितद्रु* = एक नदी
इर्वारु* = ककड़ी | गण्डु = तकिया, गांठ | शतद्रु* = सतलुज
उडु¹ = नक्षत्र, तारा | चञ्चु = चोंच | सरयू* = एक नदी
कच्छु = रोग-विशेष | जम्बू = जामुन | सिन्धु = सिन्ध नदी
कण्डू = खुजली | तनु = शरीर | स्नायु = नस
कन्दु² = कड़ाही | दनु = दैत्य-माता | हनु = ठोड़ी
करेणु = हथिनी | रज्जु = रस्सी |
अब उकारान्त स्त्रीलिङ्ग ‘क्रोष्टु’ (गीदड़ी) शब्द का वर्णन करते हैं—
[लघु०] अतिदेश-सूत्रम्—(२३१) स्त्रियाञ्च ।७।१।९६॥
स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्दस्तृजन्तवद् रूपं लभते ॥
अर्थः—स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्द तृजन्त के सदृश रूप को प्राप्त होता है, अर्थात्
स्त्रीलिङ्ग में ‘क्रोष्टु’ के स्थान पर ‘क्रोष्टृ’ आदेश हो जाता है ।
व्याख्या—स्त्रियाम् ।७।१। च इत्यव्ययपदम् । क्रोष्टुः ।१।१। तृज्वत् इत्यव्यय-
पदम् । (तृज्वत्क्रोष्टुः से) । तृचा तुल्यम् = तृज्वत्, तृजन्तवदित्यर्थः । अर्थः—(स्त्रि-
याम्) स्त्रीलिङ्ग में (च) भी (क्रोष्टुः) क्रोष्टु शब्द (तृज्वत्) तृजन्त के समान
होता है ।
अर्थकृत आन्तर्य (सादृश्य) द्वारा क्रोष्टु के स्थान पर क्रोष्टृ ही आदेश होता
है । अन्य कोई तृजन्त नहीं होता ।
क्रोष्टु के स्थान पर क्रोष्टृ आदेश हो जाने पर अग्रिमसूत्र प्रवृत्त होता है—
[लघु०] विधि-सूत्रम्—(२३२) ऋन्नेभ्यो ङीप् ।४।१।५॥
ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप् । क्रोष्ट्री गौरीवत् ॥
अर्थः—स्त्रीलिङ्ग में ऋदन्त और नकारान्त शब्दों से परे ङीप् प्रत्यय हो ।
व्याख्या—स्त्रियाम् ।७।१। (यह अधिकृत है) । प्रातिपदिकेभ्यः ।५।३।
(ङ्याप्प्रातिपदिकात् से वचनविपरिणाम द्वारा) । ऋन्नेभ्यः ।५।३। ङीप् ।१।१। समासः
—ऋतश्च नाश्च = ऋन्नाः, तेभ्यः = ऋन्नेभ्यः । इतरेतरद्वन्द्वः । नकारादकार उच्चा-
१. क्लीबत्वमपीष्टम् । नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाऽप्युडु वा स्त्रियाम् इत्यमरः ।
२. पुंस्त्वमपीष्टम् । ना कन्दुर्व्वा स्वेदनी स्त्रियाम् इत्यमरः ।
३. अस्य पुंस्त्वमपि । रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः इत्यमरः ।