काव्यप्रकाश (आचार्य मम्मट - सम्पूर्ण १० उल्लास सटीक)

CHAPTER II 37
अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते ।
संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्व्यापृतिरञ्जनम् ॥ १९ ॥
“संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता ।
अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥
सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः ।
शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥”
इत्युक्तदिशा
सशङ्खचक्रो हरिः अशङ्खचक्रो हरिरित्युच्यते । रामलक्ष्मणाविति
दाशरथौ । रामार्जुनगतिस्तयोरिति भार्गवकार्तवीर्ययोः ।
स्थाणुं भज भवच्छिदे, इति हरे । सर्वं जानाति देव इति
युष्मदर्थे । कुपितो मकरध्वज इति कामे । देवस्य पुरारातेरिति
शंभौ । मधुना मत्तः कोकिल इति वसन्ते । पातु वो दयितामुख-
मिति सांमुख्ये । भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीरूपात् देशाद्रा-
जनि । चित्रभानुर्विभातीति दिने रवौ रात्रौ वह्नौ । मित्रं भातीति
सुहृदि मित्रो भातीति रवौ । इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेदे एव न काव्ये
स्वरो विशेषप्रतीतिकृत् ।
of Indra ']. But it is only in the case of Vedic expressions
that accent serves the purpose of restricting the denotation
of words.—The verse quoted from the Vākyapadīya con-
tains at the end the term ‘ ādi ’, ‘ and so forth ’; this is
meant to include (o) Gesture, which serves to restrict the
meaning in such passages as—‘ During all these days her
breasts have been reduced to this (marked by a gesture)
size, her eyes have shrunk to this, and her condition has
become like this.’
Now, in some cases, it is found that though the signi-
fication of the word has been restricted in the manner
described above, and the other significations are pre-