काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

154 EXPLANATORY NOTES
अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च etc.
Cf. अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च कवयः ॥ १ ॥ इह खलु द्वये कवयः संभवन्ति ।
अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्चेति । अरोचकिसतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणार्थौ । कोऽसावर्थः । विवे-
क्तित्वमविवेकित्वं चेति । यदाह—
पूर्वे शिष्या विवेकित्वात् ॥ २ ॥ पूर्वे खलु अरोचकिनः शिष्याः शासनीयाः । विवेकित्वात्
विवेचनशीलत्वात् ।
नेतरे तद्विपर्ययात् ॥ ३ ॥ इतरे सतृणाभ्यवहारिणः न शिष्याः । तद्विपर्ययात् । अविवेचन-
शीलत्वात् । नच शीलमपाकर्तुं शक्यम् । ( वामनालङ्कार 1. 2. 3 ) ]
l. 7. The Bhāvakas or critics are divided into two distinct
classes by Maṅgala as अरोचकि and सतृणाभ्यवहारि. In Vāmana's Kāvyā-
laṅkārasūtra, the same division is found with reference to poets
but not critics. It may be surmised from this statemant of
Rājaśekhara : “कवयोऽपि भवन्ति । इति वामनीयाः” that Maṅgala was earlier
than Vāmana (cir. 800 A. D.).
ll. 10–17. Yāyāvarīya disagrees with the contention of
Vāmana regarding the division of poets, and sticks to his
original classification given in the beginning of the chapter as
बुद्धिमानाहार्यबुद्धि etc. He advances two important arguments in
rejecting Vāmana's classification of poets. Firstly, that if the qua-
lity of अरोचकिता is inherent from birth it cannot be changed by
human effort. Secondly, that if it springs through the medium
of the knowledge of reality, it is not likely to take effect when
a good piece of poetry is placed before him. Similarly, the other
quality of सतृणाभ्यवहारिता is common to all in the beginning, but it
disappears when one begins to discriminate the best from the worst
by virtue of deeper study.
l. 20. Scholarship without jealousy is a rare virtue. It is a
truism and with this the author feintly hints at Bāṇa who in his
Harṣacarita 6th Ucchvāsa writes as follows:—
कपिरचपलः कविरमत्सरः वणिगतस्करः + + +
× × राजसूनुरदुर्विनीतकश्च जगति दुर्लभः ।
Page. 15.
l. 4. This line must be construed as :—
भावकः कवेः यन्न भवति तत् किम् । ही चित्रम् । .
l. 5. Cf. किं कवेस्तस्य काव्येन सर्ववृत्तान्तगामिनी ।
कथेव भारती यस्य न व्याप्नोति जगत्त्रयम् ॥
Harṣacarita 1–10.
*[ l. 7. Cf. सत्यं सन्ति गृहे गृहे सुकवयो ( शृङ्गारतिलक. 1–17 ) ].