कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

अरण्ये गच्छन्ति । सू० २७ ।—वास्तोष्पत्यादयश्चत्वारोगणा उच्चैः पठन्ति ।
सू० २८ ।—कर्त्ता अभिचारकृतपुरुषस्य शान्त्युदकेन मर्माणि संप्रोक्षते । गार्हपत्य-
सभाआमपात्रकूपकुकुट इत्यादीनि मर्माणि संप्रोक्षति । सू० २९ ।—कृत्यास्थानं
कृष्णवृषभहलेन कर्षति ।
कण्डिका ॥ ४० ॥
सू० १ ।—अथ नदीप्रवाहविधिं वक्ष्यामः । नदीप्रवाहं खात्वा प्रसिञ्चन्
व्रजति । सू० २ ।—काशमभिमन्त्र्य तत्र खाते रोपयति । दिवि शेवालपर्णिमभिम-
न्त्र्य रोपयति नदीप्रवाहे । वेधूकपाटरकं (पटेरकं) अभिमन्त्र्य नदीमार्गे निखनति ।
वेतसशाखामभिमन्त्र्य नदीप्रवाहने निखनति । सू० ६ ।—उदकं मण्डूकस्योपरि
निनयति । सू० ७ ।—पूर्वप्रवाहो न भवति । अथ नवधा प्रवाहे इदं कर्म कुर्यात् ।
वरुणदेवतापाकयज्ञविधानेन आज्यभागान्तं कृत्वा “यददः संप्रयती”रिति सूक्तेन
त्रिर्विभज्य जुहोति । तत उत्तरतन्त्रम् । कृष्णव्रीहिं कृष्णायाः गोः पयः घृतं च
वेतसकाष्ठासु च इन्धनं । वेतसपत्रैः स्तरणं पटेरकेण वा अस्मिन् तन्त्रे सर्वं मारुतं
कर्त्तव्यम् । उदकप्रवाहे उदकप्रवाहभये नदीभये ग्रामे नगरे वा । यत्र उदकनदी-
भयं भवति तत्र सर्वत्र वारुणो होमः कर्तव्यः । सू० ९ ।—बलिं हरेत् ततः “अति-
धन्वानी”ति द्वाभ्यां न भवति । मन्त्रोदकं नदीप्रवाहे प्रसिञ्चन् व्रजति । समाप्तं
नदी दूरगमनकर्म । सू० १० ।—यदि न वहति नदी तदा वक्ष्यमाण इदं कर्म ।
यददः संप्रयतीरिति नदीं हन्ति । वेतसशाखामभिमन्त्र्य नदीमवसिञ्चति । यदि
दूरं गता पुनः निवर्तते तदा इदं कर्म एके आचार्याः । “यददः संप्रयती”रित्यादि
सर्वमेकं कर्म मन्यन्ते । अन्ये भिन्नानि कर्माणि मन्यन्ते । अन्ये प्रसिञ्चन् कर्म हिर-
ण्यमण्डुककर्म योगकर्म मन्थनकर्म पाणिकर्म एतेषां विकल्पं मन्यन्ते । समुच्चयो
वा इति दारिलमतं समुच्चयः । समाप्तं अन्यप्रवाहे नदीकर्म ॥ सू० ११।१२ ॥
अथ अरणिसमारोपणकर्म । अरणीद्वयं प्रतापयति पाणी वाप्राता पयति ।
उत्थाय वा गृह्णाति । ततोऽनेन विधानेन पथि गच्छता दोषो न भवति । सू०
१३ ॥ अथावरोहणमुच्यते ॥ सू० १४।१५ । पुरुषस्य वीर्यकरणे विधिं वक्ष्यामः ।
कपिकच्छूमूलमोषधिवत् खात्वा^...सुरवालकमोषधिवत् खात्वा दुग्धे श्रपयित्वा उप-
विष्टं धनुरुत्सङ्गे कृत्वा । दुग्धमभिमंत्र्य पाययति । सू० १६ । मयूखे मुसले वासीनो
यांत्वे”त्यृचा सुरवालकं दुग्धे क्वाथयति पीत्वा कीलके उपविश्य पिबति । कपिक-
च्छूं मुसले उपविश्य पिबति । सूकरवालकं मुसले उपविश्य पिबति न शिश्नस्य
स्थूलकरणमुच्यते । “यथासित”—इति सूक्तेन एकशाखाकर्मणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य
अर्कसूत्रेण बध्नाति । सू० १७।१८ । “यावदङ्गीन” मित्यृचा कृष्णमृगचर्ममर्माण