कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४९
वाक्यप्रकरणाभ्यामङ्गविनियोग उक्तः । अधुना लिङ्गेन मन्त्राणां विनि-
योगं वक्तुकामोऽध्येतृप्रसिद्धाँस्तान्मन्त्रानाह—
( * मन्त्रलक्षणम् )
ऋचो यजूँषि सामानि निगदा मन्त्राः ॥ १३।१ ॥
ऋगादयो निगदान्ताश्चत्वारो मन्त्राः+ । तत्रार्थवशेन वृत्तवशेन वा यत्र
पादव्यवस्था सा ऋक् । तत्र “ समिधाग्निं दुवस्यत ” ( ३-१ ) इत्यादौ यत्र
प्रत्यक्षेण समाप्तोऽर्थो दृश्यते, तत्रार्थवशेन पादव्यवस्था, यत्र च क्रियापदानुपा-
दानात् “ सुसमिद्धाय शोचिषे ” [३-२] “ तं त्वा समिद्भिरङ्गिरः ” (३-३)
इत्यादौ अपर्यवसितोऽर्थस्तत्र वृत्तवशेन पादव्यवस्था भवति । अतश्च यत्र निय-
ताक्षराणि, नियताश्च पादाः, नियतानि चावसानानि, सा ऋगित्युच्यते ।
अनियताक्षरपादावसानं यजुः ।
यद्यपि प्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामेत्यभियुक्तप्रयोगः, तथापि तत्र विशेषणं
गीतिः, विशेष्याण्यृगक्षराणि, ‘ नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः ’ इति प्रथम-
प्रतीयमानत्वाद्रीतिरेव सामेत्युच्यते । तथाच “ कवतीषु रथन्तरं गायति ”
“ यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति ” ऋच्यध्यूढं साम गायति ” प्रजापतेर्हृदयमन्वृचं
गायति ” इत्याद्युपपन्नं भवति । अत ऋगक्षरातिरिक्तं यद्गीतिशब्दवाच्यं तत्सा-
मशब्देनोच्यते ।
ननु यदि रथन्तरादिशब्दा गीतेरेव वाचकास्तदा “ रथन्तरेण स्तुवीत ”
इति कथं स्तुतिसाधनत्वम् । गुणगुणिसम्बन्धकीर्तनं हि स्तुतिः, सा च गीति-
रूपेण साम्ना न सम्भवति ।
उच्यते, गीतेः स्वयं स्तुतिवाचकत्वाभावादृगक्षरप्रकटनद्वारा स्तुतिसाध-
नत्वं भवतीति नोक्तदोषः ।

• ऋषयोऽपि पदार्थानां नान्तं यान्ति पृथक्त्वशः । लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं
  यान्ति विपश्चितः । +ऋग्यजुःसामान्यतमत्वं मन्त्रत्वम् । कर्मणि यागजपादौ यः
  साधनभूतः शब्दः स मन्त्रः । कर्मकरणः शब्दो मन्त्र इत्युक्तं भवतीति श्रीवल्लभाचार्य-
  चरणा भावार्थपादभाष्ये प्राहुः । नच ईशावास्यादिषूपासनसाधनत्वमिति पुरुषोत्तममहा-
  राजोक्तमव्याप्तमिति वाच्यम्। ईशावास्यमित्यादिशब्दानामीशोपासनसाधनत्वान्नव्यभिचारात् ।
  एतेन वाचःस्तोमादिपर्यन्तमभिधावनमप्रयोजकमिति बोध्यम् ।