कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

६६ कर्पूरमञ्जरी
अवि अ,—
रणंतमणिणेउरं झणझणंतहारच्छडं
कलक्कणिदकिंकिणीमुहरमेहलाडंबरं ।
विलोलवलआवलीजणिदमंजुसिंजारवं
ण कस्स मणमोहणं ससिमुहीअ हिंदोलणं ॥ ३२ ॥
विदूषकः—भो ! सुत्तआरो तुवं । अहं पुण वित्तिआरो भविअ
वित्थरेण वण्णेमि ।
नादुज्जमन्ती ऊर्ध्वं गच्छन्ती नमन्ती पुनरधो यान्ती आयान्ती यान्ती चेयं दोला
कस्य कामिनो मनोहरं न करोति ? अपि तु सर्वस्य विधत्त इति काक्वर्थः । इयं
च दोलारूपवर्णनाजातिः । तल्लक्षणं काव्यादर्शो दण्डिनोक्तम् ( २।८ )—
'नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवृण्वती । स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्याद्या साऽलंकृति-
*र्यथा ॥' इति । उपमानुप्रासादयोऽन्येऽप्यलंकारा ज्ञेयाः ।
अपि च,—
रणन्मणिनूपुरं झणझणायमानहारच्छटं
कलक्वणितकिङ्किणीमुखरमेखलाडम्बरम् ।
विलोलवलयावलीजनितमञ्जुशिञ्जारवं
न कस्य मनोमोहनं शशिमुख्या हिन्दोलनम् ॥
शशिमुख्या हिन्दोलनं कस्य कामिनो मनोमोहनं न, मनो मानसं मोहयति
तदेतादृशं न ? अपि तु सर्वस्यापीति यावत् । किम्भूतम् ? रणन्तो मणयो ययोस्ते
रणन्मणी, रणन्मणी नूपुरे यत्र तत् । झणझणायमाना हारच्छटा यत्र । इत्यादी-
नामान्दोलनविशेषणत्वम् । अथवा क्रियाविशेषणानि । यद्वा,—शशिमुख्या रणन्नू-
पुरादिभ्यस्य मनोमोहनं नेति प्रत्येकमत्र विधिः । तदा दोलनाशे प्रचण्डमन्थाने
स्परगम् । 'रण शब्दे' । 'झणझणायमानं' इत्यादि शब्दानुकरणम् । अत्राप्यनुप्रास-
जात्याद्याः शब्दार्थालंकारा ज्ञेयाः ।
विदूषकः—
भोः ! सूत्रकारस्त्वम् । अहं पुनर्वृत्तिकारो भूत्वा विस्तरेण वर्णयामि ।
सूचनाद्धि सूत्रत्वं भवतीति भावः । अत एव तल्लक्षणमुक्तमभियुक्तैः—
'अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो
विदुः ॥' इति ।