कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२ कर्पूरमञ्जरी
भद्रभाजनत्वादप्राप्तप्रार्थनारूपाशीरसंभवो यद्यपि, तथापि स्वसंबन्धिन्या वा तस्या
मङ्गलाशंसनं संभवत्येव । अत एवान्येषामपीत्यत्र आशंसनम् । ‘भवेत्तल्लिङ्गवचनं
यल्लिङ्गवचनोपमम्’ इत्युक्तत्वाज्ज्योरक्षामित्युपमाने भिन्नवचनतादोषो न शङ्क्यः ।
‘यल्लिङ्गमलिङ्गमित्युक्तं तल्लिङ्गवचनं भवेत् । उपमादूषणं तन्न यत्रोद्वेगो न धीम-
ताम् ॥’ इति वृद्धेः, ‘न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा । उपमादूष-
नायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥’ (का. २।५१) इति दण्डिना चोक्तत्वात्,
अत्र चाल्पीयस्या अपि ज्योत्स्नाया अतितृप्तिजनकत्वेन लोकोत्तरत्वस्य ‘पदैक-
देशरचनावर्णेष्वपि रसादयः’ (४।४३) इति काव्यप्रकाशकृदुक्तेरैशवचनेन
व्यञ्जनादुद्वेगाभावो वेदितव्यः। विदग्धप्रियेति विविधगुणालंकारगुम्फितत्वं व्यङ्ग्यम्।
रीतीनां प्रतिनामग्रहणेन तिस्रोऽप्यत्र ताः सन्तीति ध्वनितम् । तदिदं वस्तुना
वस्तु व्यज्यते । ‘काव्यकुशला’ इति तादृशानामेव सम्बन्ध्यमत्र सूचितम् ।
तल्लक्षणं भरते—‘सभ्यास्तु विबुधैर्ज्ञेया ये द्विषड्लान्विता जनाः । मध्यस्थाः
सावधानाश्च वाग्मिनो न्यायवेदिनः ॥ त्रुटितात्रुटिताभिज्ञा विनयानम्रकंधराः ।
अगर्वा रससारशालीर्यश्रितयकोविदाः ॥ असाद्वदनिषेद्धारश्चतुरा मत्सरच्छिदः ।
अमन्दरसानिष्यन्दिहृदया भूषणोज्ज्वलाः ॥ सुवेषा भोगिनो नानाभावोपचारविशा-
रदाः । स्वस्वोचितस्थाननिष्ठाश्चाप्रधर्षसापगत्यणाः ॥’ इति । चकोरोपमानेन विधे-
चानकर्तृत्वप्रार्थना व्यङ्ग्या । सोऽयमलंकारेण वस्तुध्वनिः । विदग्धप्रियेति षष्ठी-
तत्पुरुषो वृत्त्या वाण्या विशेषणम् । यद्वा,—वैदर्भ्यादीनाम् । अस्मिन्पक्षे कर्मधारय-
माश्रित्य वैदर्भ्यादीनां कामिनीरूपत्वं व्यङ्ग्यम् । सोऽयं वस्तुनालंकारध्वनिः । वैद-
र्भ्याद्या रीतयः शब्दालंकाराः । तल्लक्षणं कण्ठाभरणे (२।२९)—‘तत्रा-
समासा निःशेषसमप्रगुणगुम्फिता । विपञ्चीस्वरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥
पूर्वैरीतैर्निर्वाहे गण्डरीतिस्तु मागधी । अनल्पस्पष्टपदामोजःकान्तिविवर्जिताम् ।
मधुरां सुकुमारां च पाञ्चालीं कवयो विदुः ॥’ इति । रीतिसामान्यलक्षणं च
तत्रैव—‘वैदर्भ्यादिरिहाः पन्थाः काव्ये मार्ग इति स्मृतः । रीङ् गतौविधातोः
सा व्युत्पत्त्या रीतिरिष्यते ॥ (स. क. २।२७) इति। गौड़ी लाटीनामेकैकगुणव्यति-
रेकेणैवोपादानम् । चकोरा ईवेत्युपमालंकारः सा यथ—‘साधर्म्यमुपमा भेदे’
(१०।८७) इति काव्यप्रकाशे । वामनेनाप्युक्तम्—(वा. सू. ४।२।४२)
‘उपमानोपमेययोर्गुणलेशेनः साम्यमुपमा’ इति । दण्डिनाप्युक्तम् (का. २।१४)—
‘यथाकथञ्चित्सादृश्यं यत्रोद्भूतं प्रतीयते । उपमा नाम सा तस्याः प्रपञ्चोऽयं