कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

प्रथमोऽङ्कः ३
पदमेसराः । (किञ्चित्सलज्जम् ।) भवदनुचराः पञ्च भ्रातरो वयम्, पञ्चापि
नाम समर्थास्तदभिनये, किं पुनरस्माकं पितृव्यपुत्राः शतं सन्ति
भरतपुत्राः । ते च तदभिनेतुमिच्छन्ति, न च-ते शक्नुवन्ति । तन्निमित्तं
च महदस्माभिः सह वैरं वर्तते । (आकाशे ।) किं ब्रूथ—एकविष-
याभिलाषो हि वैरकन्दं कन्दलयति । भवद्भिः कुलान्तकरं वैरं तेषाम् ।
यतो दुर्बुद्धयस्ते सुबुद्धयो भवन्तः । उक्तं हि तेनैव महासुमन्त्रिपुत्रेण,—
श्रियः प्रसूते विपदो रुणद्धि यशांसि दुग्धे मलिनं प्रमार्ष्टि ।
संस्कारशौचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः कुलकामधेनुः ॥ ९ ॥
(अञ्जलिं बद्ध्वा ।) सुगृहीतमार्यवचनम् । बद्धो वाससो ग्रन्थिः । यदिस्थ-
मामनन्ति,—
अनूचानो हि यद्ब्रूते सा स्वयंभूः सरस्वती ।
तदार्षे न मृषार्थं स्यात्सा दृष्टिर्विदुषां दृढा ॥ १० ॥
अपि च,—
आपन्नार्त्तिहरः पराक्रमधनः सौजन्यवारंनिधि-
स्त्यागी सत्यसुधाप्रवाहशशभृत्कान्तः कवीनां मतः ।
वर्ण्यः स्या गुणरत्नरोहणगिरेः किं तस्य साक्षादसौ
देवो यस्य महेन्द्रपालनृपतिः शिष्यो रघुग्रामणीः ॥ ११ ॥
तत्रैवंविधो दैवज्ञानां प्रवादः,—
बभूव वल्मीकभवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेण्ठताम् ।
स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेथया स वर्तते संप्रति राजशेखरः ॥ १२ ॥
(आकाशे ।) किं ब्रूथ—तत्प्रस्तूयतामिति ? यदादिशन्ति गुरवः ।
(नेपथ्ये गीयते ।)
हरचूडामणिरेन्दुर्निजगद्दीपश्च दिनकरो देवः ।
मासान्तसंगताविह लोकस्य दिनाय वर्तते ॥ १३ ॥