कामकलाविलास (पुण्यानन्दनाथ - श्रीविद्या तत्त्व-विमर्श एवं चिद्वल्ली टीका सहित)

KASHMIR SERIES OF TEXTS
AND STUDIES.
No. XII.
THE
KĀMA KALĀ VILĀS
OF
PUNYA NANDA
WITH COMMENTARY.
EDITED WITH NOTES
BY
MAHĀMAHOPĀDHYĀYA PAṆḌIT MUKUNDA RĀMA SHĀSTRÎ,
OFFICER-IN-CHARGE RESEARCH DEPARTMENT,
JAMMU AND KASHMIR STATE,
SRINAGAR.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT
OF HIS HIGHNESS LIEUT.-GENERAL MAHĀRĀJA
SIR PRATĀP SINGH SĀHIB BAHĀDUR,
G. C. S. I., G. C. I. E.,
MAHĀRĀJA OF JAMMU AND KASHMIR STATE.
BOMBAY:
PRINTED AT THE "TATVA-VIVECHAKA" PRESS.
1918.
(All rights reserved.)

श्रीमच्छ्रीकण्ठनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसन्नीतिमार्गो
लब्ध्वा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः ।
कश्मीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रञ्जयन्सर्वदेश्यान्
देशेऽप्यस्मिन्नदृष्टो घुसृणविसरवत्स्तान्मुदे सज्जनानाम् ॥ १ ॥
तरत तरसा संसाराब्धिं विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे ।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैतावबोधसुधारसं
प्रसभविलसत्सद्युक्त्यान्तःसमुत्प्लवदायिनम् ॥ २ ॥

ॐ
काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः १२
कामकलाविलासः
श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः
सटीकः
श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-कश्मीरमहाराज-
श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते
प्रत्नविद्याप्रकाश-(रिसर्च) कार्यालये
तदध्यक्ष-महामहोपाध्याय-पण्डित-मुकुन्दराम-शास्त्रिणा
उद्दिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन
संगृह्य, संशोधन-पर्यायाङ्कन-विवरणादिसंस्करणोत्तरं
पाश्चात्यविद्वत्परिषत्संमताधुनिकसुगमशुद्धरीत्युपन्यासादिसंस्करणैः परिष्कृत्य
मुम्बय्यां
तत्त्वविवेचकाख्य-मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीतः
संवत् १९७५ ख्रैस्ताब्दः १९१८
काश्मीर-श्रीनगर
अस्य ग्रन्थस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणायधिकाराः प्रोक्तमहाराजवर्यैः
स्वायत्तीकृताः सन्ति )

Printed by
Bhiwaji Hari Shinde at the " Tatva-Vivechaka " Press,
Nos. 1, 2, 3, Khetwadi Back Road, Bombay;
and Published by
the Research Department, Srinagar, Kashmir.

ॐ नमः शिवाय क्रमाक्रमात्मसंविन्मूर्तये ।
अथ
कामकलाविलासः
श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ।
क्रमत्रयसमाश्रयव्यतिकरेण या संततं
क्रमत्रितयलङ्घनं विदधती विभात्युच्चकैः ।
क्रमैकवपुरक्रमप्रकृतिरेव या द्योतते
करोमि हृदि तामहं भगवतीं परां संविदम् ॥
सकलभुवनोदयस्थिति-
लयमयलीलाविनोदनोद्युक्तः ।
अन्तर्लीनविमर्शः
पातु महेशः प्रकाशमात्रतनुः ॥ १ ॥
अत्र पुण्यानन्दयोगिनः सकलविद्याधिदैवतभूतात्रिपुर-
सुन्दरीमन्त्रचक्रव्याचिकीर्षिततया तदधिष्ठानभूतकामकामेश्व-

२ कामकलाविलासः
रीरूपौ आदौ आचक्षते । सकलेत्यादि, सकलानां भुवनानाम्
उदयः सर्गः, स्थितिः रक्षा, लयो नाशः, एतत् त्रितयं निरो-
धानुग्रहयोरुपलक्षणम्, एतत्पञ्चविधकृत्यप्रचुरा या लीला
तया विनोदनं क्रीडनं तस्मिन् उद्युक्तो जागरूकः, मयट्
अत्र प्राचुर्यार्थे विहितः । एवं च सति जगद्व्यतिरिक्तलक्षणं
ब्रह्मस्वरूपं कीदृशम् ? इत्याकाङ्क्षायाम् आह - अन्तर्लीनवि-
मर्श इत्यादिना, विमृश्यते परामृश्यते इदमिति विमर्शः
प्रपञ्चः, इदमित्येवं परमात्मना सृष्टस्य जगतः प्रसिद्धः परा-
मर्शः, एवंभूतो यो विमर्शः प्रपञ्चः अन्तर्लीनोऽन्तर्गतो यस्य
स अन्तर्लीनविमर्शः । तदयमत्रार्थः - स्वात्मसात्कृताखिलप्र-
पञ्चः परिपूर्णांहंभावभावनागर्भितः, अथ वा जगदुत्पत्तिस्थि-
तिलयहेतुभूताकृत्रिमाहमिति परामर्शो विमर्शः । तथा च
नागानन्दाः
' विमर्शो नाम विश्वाकारेण विश्वप्रकाशेन विश्व-
संहारेण वा अकृत्रिमाहमिति विश्वस्फुरणम्,
तस्य अन्तर्लीनत्वं नाम अन्तर्मुखत्वम् ।'
तथा च अयमर्थः - अन्तर्लीनः अन्तर्मुखो विमर्शः पूर्णाहं-
भावो यस्य इति, तत्तादृशपरब्रह्मणः परमेश्वरस्य प्रकाशैक-
स्वभावत्वं सर्वस्मात्परत्वं च आह - प्रकाशमात्रतनुः इति, अत्र
प्रकाशत्वं नाम - इच्छामि जानामि करोमि इति उत्तमपुरुषा-

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ३
न्तर्गतस्फुरणरूपाहंपरामर्श एव। ननु सूर्यादीनामपि प्रकाशत्वं
दृष्टं तत्कथम् अस्यैव परमात्मत्वम्? अत आह – महेश इति,
महांश्चासौ ईश इति महेशः, महत्त्वं च देशकालाकारैरनव-
च्छिन्नस्वरूपत्वात्, ईशत्वं सर्वनियन्तृत्वात् इति ॥ १ ॥
पराभट्टारिकायामपि सर्वाकारत्वमाह
सा जयति शक्तिराद्या
निजसुखमयनित्यनिरुपमाकारा ।
भाविचराचरबीजं
शिवरूपविमर्शनिर्मलादर्शः ॥ २ ॥
सा आद्या शक्तिः अनवच्छिन्ना पराभट्टारिका महात्रिपु-
रसुन्दरी, जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते, सा इति शिवादि-क्षित्य-
न्तषट्त्रिंशत्तत्त्वमयी सर्वप्रपञ्चात्मिका तदुत्तीर्णा च, इति-
सर्वोपनिषत्प्रसिद्धा त्रिपुरा अभिधीयते, त्रिभ्यस्तेजोभ्यः
पुरा भूता त्रिपुरा इति निगद्यते, तस्याश्च सर्वोत्कृष्टत्वं सर्वत्र
आगमेषु उद्घोष्यते। एतदेव विवृणोति – निजेत्यादिना, निजः
स्वाभाविकः सुखमयः दुःखसंभिन्नो नित्यः सार्वकालिकः
निरुपमो निरवधिक आकारः स्वरूपं यस्याः। भाविचरा-

४ कामकलाविलासः
चरबीजं - भाविनोः संपत्स्यमानयोः चराचरयोः स्थावर-
जङ्गमयोर्बीजं योनिः कारणमित्यर्थः । ननु शिवस्य यथा
जगन्निर्मातृत्वं शक्त्या विना न संगच्छते, एवं पराशक्तेरपि
परमशिवेन विना कारणत्वं न भवेत् इति, तत्कथमुच्यते
भाविचराचरबीजम् इति ? अत आह - शिवरूपविमर्शनिर्म-
लादर्श इति, शिवस्य स्वरूपम् अहमित्येवमाकारं तस्य विमर्शः
परामर्शनम् अहमित्येवं-रूपं ज्ञानं तस्य प्रकाशने निर्मलादर्शः
सम्यक्प्रकाशनचतुर इत्यर्थः । यथा कश्चित् राजा अतिसु-
न्दरः स्वात्माभिमुखस्थितस्वच्छादर्शतले स्वात्मप्रतिबिम्बं
सम्यक् प्रसमीक्ष्य तत्प्रतिबिम्बम् अहमिति जानाति, एवं
परमेश्वरोऽपि स्वाधीनभूतां स्वात्मशक्तिं सम्यक् अवलोक्य
स्वस्वरूपम् अवगच्छति ॥ २ ॥
परिपूर्णोऽहम् इति विमर्शमेव ब्रह्म वदन्ति केचन तत्कथ-
मुच्यते - सविमर्शकं ब्रह्म ? इत्यत आह
स्फुटशिवशक्तिसमागम-
बीजाङ्कुररूपिणी पराशक्तिः ।
अणुतररूपानुत्तर-
विमर्शलिपिलक्ष्यविग्रहा भाति ॥ ३ ॥

श्रीमत्पुण्यानन्दाचार्यविरचितः ५
अत्र पराशब्देन प्रकृता ख्याता महात्रिपुरसुन्दरी अभि-
धीयते — चिदानन्देच्छाज्ञानक्रियारूपा, इति श्रुतिप्रसिद्धितया
एवमुच्यते - स्फुटशिवशक्तिसमागमबीजाङ्कुररूपिणीति, शिवश्च
शक्तिश्च शिवशक्ती तयोः समागमः संयोगः स्फुटः व्यक्तः
शिवशक्तिसमागमोऽयं, तेन बीजाङ्कुररूपिणीति, बीजादङ्कुरं
अङ्कुराद्बीजम् इतिवत् शिवतत्त्वादि-क्षितितत्त्वपर्यन्तं तत्त्व-
जालम् उत्तरोत्तरम् उद्भावयेत् इत्यर्थः, अत्र शिवशब्देन ज्ञान-
शक्तिरभिधीयते ज्ञानशक्त्यधिष्ठानत्वात् शिवतत्त्वस्य, शक्ति-
शब्देनापि क्रियाशक्तिरभिधीयते क्रियाशक्त्यधिष्ठानत्वात्
शक्तितत्त्वस्य — चिदानन्दस्वरूपिण्याः सर्वत्र ज्ञानक्रियाभ्या-
मेव निर्माणौचित्यदर्शनात् । पुनस्तामेव विशिनष्टि — ‘अणुतर-
रूपानुत्तरविमर्शलिपिलक्ष्यविग्रहा भाति’ — अणुतरम् अत्य-
न्तसूक्ष्मरूपम् अस्या इति — अनुत्तरलिपिः अकारः विमर्श-
लिपिः हकारः ताभ्यां लक्ष्यं विग्रहं स्वरूपं यस्याः तथोक्ता ।
अत्र अनुत्तरविमर्शलिपिलक्ष्यविग्रहा इत्यनेन अहमात्मिका-
न्तर्गर्भितसमस्तवर्णकदम्बका पराशक्तिः अकारादि-हकारान्तं
पञ्चाशदक्षररूपिणी वर्ण-पद-मन्त्र-कला-तत्त्व-भुवनात्मकसम-
स्तप्रपञ्चजनयित्री पराभट्टारिका समस्तभूतान्तरात्मा सर्वत्र
वेदान्ते ‘अहमहम्’ इत्येवमाकारेण प्रतीयमाना दृश्यते
इत्युक्तं भवति ॥ ३ ॥

६ कामकलाविलासः
इतः परं प्रबन्धेन प्रधानप्रतिपाद्यां कामकलाक्षररूपिणी-
मेव कामः शिवः तदक्षररूपां वक्तुमुपक्रमते, - 'परशिवरविकर
इत्यादि, कला च दहनेन्दुविग्रहौ बिन्दू' इत्यन्तम्
परशिवरविकरनिकरे
प्रतिफलति विमर्शदर्पणे विशदे ।
प्रतिरुचिरुचिरे कुड्ये
चित्तमये निविशते महाबिन्दुः ॥ ४ ॥
परशिवः प्रकाशैकस्वभावः परमशिवभट्टारक एव रवि-
र्दिनकरः तस्य कराः किरणाः तेषां निकरः पुञ्जः, तस्मिन्
विशदे निर्मले विमर्शदर्पणे, विमर्शो नाम अनवधिरेका
विस्फुरणशक्तिः, तथा प्रत्यभिज्ञायाम्
'सा स्फुरत्ता......................................।'
इत्यादिनेव दर्पणत्वेन निरूप्यते - स्वस्वरूपप्रकाशत्वात् ।
तत्र प्रतिफलनं नाम स्वरूपावलोकनं, तादृशप्रतिफलनरूपाव-
लोकने सति, चित्तमये - ज्ञानैकस्वरूपे, प्रतिरुचिरुचिरे-प्रति-
प्रकाशमनोहरे, कुड्ये, महाविन्दुः निविशते प्रतिष्ठितो भवति ।
चित्तस्य कुड्यत्वनिरूपणं महाबिन्द्राविर्भावकारणत्वात्,