कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 640, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंका०प्रहितोपहारप्रदर्शनव० १०४] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६०१
समीप एव, पप्रच्छ च स्मितसुधाधवलीकृताक्षरं क्षरत्प्रीतिद्रवमयमिव वचनमादृतः 'केयू-
रक ! कथय कुशलिनी देवी ससखीजना सपरिजना कादम्बरी, भगवती महाश्वेता च'
इति । असौ तु तेन राजसूनोः प्रीतिप्रकर्षजन्मना स्मितेनैव स्नपित इवानुलिप्त इव सद्य
एवापगताध्वखेदः प्रणम्याहृततरमवोचत्—'अद्य कुशलिनी, यामेवं देवः पृच्छति' इत्यभि-
धायापनीयार्द्रवस्त्रावगुण्ठितं बिससूत्रसंयतमुखमार्द्रचन्दन-पङ्क-न्यस्त-बाल-मृणाल-वलय-मुद्रं
नलिनीपत्रपुटमदर्शयत् । उद्घाट्य च तत्र कादम्बरीप्रहितान्यभिज्ञानान्यदर्शयत् । तद्यथा-
मरकतरहरीणि व्यपनीतत्वग्भि चारुमञ्जरीभाञ्जि क्षीरीणि पूगीफलानि, शुककामिनीकपोल-
पाण्डूनि ताम्बूलीदलानि, हरचन्द्रखण्डस्थूलशकलञ्च कर्पूरम् , अतिबहल-मृगमदामोदमनो-
त्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिश्चैत्युभयोरेकाश्रयानुप्रवेशरूपसङ्करः । 'प्रीतिद्रवमयमिव' इत्यत्र क्रियो-
त्प्रेक्षा, अनया चोक्तलङ्करस्य मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
असाविति । असौ केयूरकः, राजसूनोः चन्द्रापीडस्य, प्रीतिप्रकर्षः स्नेहातिशयः तस्माज्जन्म
उत्पत्तिर्यस्य तेन, स्मितेनैव ईषद्धास्येनेव स्नपित इव, परिक्कुत इव अनुलिप्त इव अनुलेपनविषयीकृत
इव । अपगतो निवृत्तः अध्वखेदः मार्गश्रमो यस्य सः, प्रणम्य नमस्कृत्य आहनतरम् अत्यादरपूर्वकम्
अवोचत् अब्रवीत् । इह 'स्नपित इव' 'अनुलिप्त इव' इत्युभे क्रियोत्प्रेक्षे, अनयोश्च मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
व्येति । सार्द्रद्रश्वेण व्लिन्नवसनेन अवगुण्ठितम् आच्छादितम, बिससूत्रेण मृगालतन्तुना संयतं
बद्धं मुखम् अग्रदेशा यस्य तत्, आर्दे क्लिन्ने चन्दनपङ्के मलयजकर्दमे न्यस्ता स्थापिता बालमृगाल-
वलयस्य नवीनबिसकङ्कणस्य मुद्रा चिह्नम् (अन्यो नोद्घाटयेदिति) यत्र तत्, नलिनीपत्रपुटं कमलिनीदल-
पुटम् अपनीय तद्वसनावरणम् अपसार्य अदर्शयत् अवलोकन मकारयत् ।
उद्घाट्येति । उद्घाट्य उन्मुद्रय । कादम्बर्या प्रहितानि प्रेषितानि, अभिज्ञायते अवबुध्यते प्रेम
एभिरिति अभिज्ञानानि स्नेहद्योत कचिह्नानि । मरकतवत् अश्मगर्भक्त् हरिन्ति हरिद्वर्णानि, व्यपनीता
दूरीकृताः त्वचो वल्कलाानि येषां तानि, चार्वीः पेशलाः मञ्जरीः भजन्ति इति तानि, तथा क्षीरीणि रस-
युक्तानि, पूगीफलानि क्रमुकानि । शुककामिन्याः कीररमण्याः सारिकाया इत्यर्थः । कपोलवत् गण्डवत्
पाण्डूनि पाण्डुरवर्णानि, ताम्बूल्या नागवल्या दलानि पत्राणि । हरस्य महेशस्य चन्द्रखण्डवत् शशिश-
कलवत् स्थूलानि स्थविष्ठानि शकलानि खण्डानि यस्य तत्तथोक्तं कर्पूरं घनसारञ्च । तथा अतिबहलैः
अत्यन्ताधिकैः मृगमदानां कस्तूरीणाम् आमोदैः परिमलैः मनोहरं रमणीयम्, मलयजविलेपन चन्द-
नानुलेपनञ्च ।
इह 'मरकतहरिन्ति' 'शुककामिनीकपोलपाण्डूनि, 'हरचन्द्रखण्डस्थूलशकलम्' एषु सर्वत्र लुप्तोप-
मालङ्कारः, तस्य च मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
बैठाया। फिर मानो विगलित प्रेमरससे व्याप्त ईषद् हास्यरूप सुधा-लेपसे शुभ्रवर्ण अक्षरवाले वाक्योंमें आदर-
सहित पूछने लगा—'केयूरक ! कहो, सखीजन और परिजन वर्गके सहित देवी कादम्बरी और भगवती महाश्वेता
सब कुशल तो हैं ? विशेष प्रणयसे उत्पन्न हुए राजपुत्रके उस ईषद् हास्यसे केयूरक मानो स्नान कर गया हो और
अनुलिप्त हो गया हो, इस प्रकार उसका तत्काल ही मार्गश्रम जाता रहा और प्रणाम-पूर्वक विशेष आदरसे उसने
उत्तर दिया—'आज वह कुशलिनी हैं, जिसके सम्बन्धमें आपने इस प्रकार प्रश्न किया है' इतना कहकर, कमलके
पत्तोंके एक संपुटको निकाल कर उसने दिखाया । वह पद्मपत्र-दलका संपुट पहले आर्द्रवस्त्र (रुमाल) से आच्छादित
था, मृणाल-सूत्रसे उसका मुखभाग बद्ध था, एवं चन्दन-रसके लेपपर नूतन मृणाल-वलयकी छाप
(मुहर) लगी हुई थी। उसके बाद उस पुटका उद्घाटन कर, उसके अन्दरमें कादम्बरीके द्वारा प्रेषित कितने ही
अभिज्ञान उसने दिखाये । वह अभिज्ञान इस प्रकार था—जिसमें मरकत मणिके समान हरिद्वर्ण वल्कल-विहीन
(छिली हुई), सुन्दरमञ्जरी समन्वित और क्षीरपरिपूर्ण कितने पूगीफल (दुधिया सुपारियाँ) थे, सारिका (तोते)
के गण्डस्थल (गाल) के समान पाण्डुवर्ण कितने ही ताम्बूल थे, शिव-मस्तकस्थित चन्द्रखण्डके समान कर्पूरका
बड़ा एक खण्ड (टुकटा) था और कस्तूरीके अतिप्रचुर सौरभसे मनोहर लगता चन्दनानुलेपन था । [इनको
१. आहततरमेवावोचत् ।
२. सार्द्रकर्पटावगुण्ठितम्, सार्द्रवल्कलावगुण्ठितम् ।
३८ का०