सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

ईशादि नौ उपनिषद्

Ishadi Nau Upanishad

ऋषिगण द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariHindipublished548 पृष्ठ

५१८

ईशादि नौ उपनिषद्

[ अध्याय ६ ]

अभिलाषासे युक्त होकर शरण ग्रहण करता हूँ—वे ही मुझे इस संसार-बन्धनसे छुड़ायें ॥ १८ ॥

निष्कलं निष्क्रियः शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् ।

अमृतस्य परः सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् ॥ १९ ॥

निष्कलम्=कलाओंसे रहित; निष्क्रियम्=क्रियारहित; शान्तम्=सर्वथा शान्त; निरवद्यम्=निर्दीप्य; निरञ्जनम्=निर्मल; अमृतस्य=अमृतके; परम्=परम; सेतुम्=सेतुरूप; (तथा) दग्धेन्धनम्=जले हुए ईंधनसे युक्त; अनलम् इव=अग्निकी भाँति (निर्मल ज्योतिःस्वरूप उन परमात्माका मैं चिन्तन करता हूँ) ॥ १९ ॥

व्याख्या—निर्गुण-निराकार परमात्माकी उपासना करनेवाले साधकको इस प्रकारकी भावना करनी चाहिये कि जो (पहले बतलायी हुई) सोलह कलाओंसे अर्थात् संसारके सम्बन्धसे रहित, सर्वथा क्रिया-शून्य, परम शान्त और सब प्रकारके दोषोंसे रहित हैं, जो अमृतस्वरूप मोक्षके परम सेतु हैं अर्थात् जिनका आश्रय लेकर मनुष्य अत्यन्त सुगमतापूर्वक इस संसारसमुद्रसे पार हो सकता है, जो लकड़ीका पार्थिव अंश जल जानेके बाद धधकते हुए अंगारोंवाली अग्निकी भाँति सर्वथा निर्विकार, निर्मल प्रकाशस्वरूप, ज्ञानस्वरूप परम चेतन हैं, उन निर्विशेष निर्गुण-निराकार परमात्माको तत्त्वसे जाननेके लिये उन्हींको लक्ष्य बनाकर उनका चिन्तन करता हूँ ॥ १९ ॥

सम्बन्ध—पहले जो यह बात कही गयी थी कि इस संसार-बन्धनसे छूटनेके लिये उन परमात्माको जान लेनेके सिवा दूसरा कोई उपाय नहीं है, उसीको दृढ़ किया जाता है—

यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः ।

तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ २० ॥

यदा=जब; मानवाः=मनुष्यगण; आकाशम्=आकाशको; चर्मवत्=चमड़ेकी भाँति; वेष्टयिष्यन्ति=लपेट सकेंगे; तदा=तब; देवम्=उन परमदेव परमात्माको;

अध्याय ६ ]

श्वेताश्वतरोपनिषद्

५१९

अविज्ञाय=बिना जाने भी; दुःखस्य=दुःख-समुदायका; अन्तः=अन्त; भविष्यति=हो सकेगा ॥ २० ॥

व्याख्या —भाव यह है कि जिस प्रकार आकाशको चमड़ेकी भाँति लेपटना मनुष्यके लिये सर्वथा असम्भव है, सारे मनुष्य मिलकर भी इस कार्यको नहीं कर सकते, उसी प्रकार परमात्माको बिना जाने कोई भी जीव इस दुःखसमुद्रसे पार नहीं हो सकता। अतः मनुष्यको दुःखोंसे सर्वथा छूटने और निश्चल परमानन्दकी प्राप्तिके लिये अन्य सब ओरसे मनको हटाकर एकमात्र उन्हींको जाननेके साधनमें तीव्र इच्छासे लग जाना चाहिये ॥ २० ॥

तपःप्रभावाद् देवप्रसादाच्च ब्रह्म
ह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान् ।

अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं

प्रोवाच सम्यग्पुणिसङ्गजुष्टम् ॥ २१ ॥

ह=यह प्रसिद्ध है कि; श्वेताश्वतरः=श्वेताश्वतर नामक ऋषि; तपः-प्रभावात्=तपके प्रभावसे; च=और; देवप्रसादात्=परमदेव परमेश्वरकी कृपासे; ब्रह्म=ब्रह्मको; विद्वान्=जान सका; अथ=तथा; (उसने) ऋषिसङ्गजुष्टम्=ऋषि-समुदायसे सेवित; परमम्=परम; पवित्रम्=पवित्र (इस ब्रह्मतत्त्वका); अत्याश्रमिभ्यः=आश्रमके अभिमानसे अतीत अधिकारियोंको; सम्यक्=पूर्णरूपसे; प्रोवाच=उपदेश किया था ॥ २१ ॥

व्याख्या —यह बात प्रसिद्ध है कि श्वेताश्वतर ऋषिने तपके प्रभावसे अर्थात् समस्त विषय-सुखका त्याग करके संयममय जीवन बिताते हुए निरन्तर परमात्माके ही चिन्तनमें लगे रहकर उन परमदेव परमेश्वरकी अहैतुकी दयासे उन्हें जान लिया था। फिर उन्होंने ऋषि-समुदायसे सेवित—उनके परम लक्ष्य इस परम पवित्र ब्रह्मतत्त्वका आश्रमके अभिमानसे सर्वथा अतीत हुए देहाभिमानशून्य अधिकारियोंको भलीभाँति उपदेश किया था। इससे इस मन्त्रमें यह बात भी दिखला दी गयी कि देहाभिमानशून्य साधक ही ब्रह्मतत्त्वका उपदेश सुननेके वास्तविक अधिकारी हैं ॥ २१ ॥

५२०

ईशादि नौ उपनिषद्

[ अध्याय ६ ]

वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्ये प्रचोदितम्।

नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ २२ ॥

[ इदम् ]=यह; परमम्=परम; गुह्यम्=रहस्यमय ज्ञान; पुराकल्ये=पूर्वकल्पमें; वेदान्ते=वेदके अन्तिम भाग—उपनिषद्में; प्रचोदितम्=भलीभाँति वर्णित हुआ था; अप्रशान्ताय=जिसका अन्तःकरण सर्वथा शान्त न हो गया हो, ऐसे मनुष्यको; न दातव्यम्=इसका उपदेश नहीं देना चाहिये; पुनः=तथा; अपुत्राय=जो अपना पुत्र न हो; वा=अथवा; अशिष्याय=जो शिष्य न हो, उसे; न (दातव्यम्)=नहीं देना चाहिये ॥ २२ ॥

व्याख्या—यह परम रहस्यमय ज्ञान पूर्वकल्पमें भी वेदके अन्तिम भाग—उपनिषद्में भलीभाँति वर्णित हुआ था। भाव यह कि इस ज्ञानकी परम्परा कल्प-कल्पान्तरसे चली आती है, यह कोई नयी बात नहीं है। इसका उपदेश किसे दिया जाय और किसे नहीं, ऐसी जिज्ञासा होनेपर कहते हैं—‘जिसका अन्तःकरण विषय-वासनासे शून्य होकर सर्वथा शान्त न हो गया हो, ऐसे मनुष्यको इस रहस्यका उपदेश नहीं देना चाहिये; तथा जो अपना पुत्र न हो अथवा शिष्य न हो, उसे भी नहीं देना चाहिये।’ भाव यह है कि या तो जो सर्वथा शान्तचित्त हो, ऐसे अधिकारीको देना चाहिये अथवा जो अपना पुत्र या शिष्य हो, उसे देना चाहिये; क्योंकि पुत्र और शिष्यको अधिकारी बनाना पिता और गुरुका ही काम है; अतः वह पहलेसे ही अधिकारी हो, यह नियम नहीं है ॥ २२ ॥

यस्य देवे परा भक्तियथा देवे तथा गुरौ।

तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः।

प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २३ ॥

यस्य=जिसकी; देवे=परमदेव परमेश्वरमें; परा=परम; भक्तिः=भक्ति है; (तथा) यथा=जिस प्रकार; देवे=परमेश्वरमें है; तथा=उसी प्रकार; गुरौ=गुरुमें भी है; तस्य महात्मनः=उस महात्मा पुरुषके हृदयमें; हि=ही; एते=ये; कथिताः=बताये

अध्याय ६ ]

श्वेताश्वतरोपनिषद्

५२१

हुए; अर्थाः=रहस्यमय अर्थ; प्रकाशन्ते=प्रकाशित होते हैं; प्रकाशन्ते महात्मनः=उसी महात्माके हृदयमें प्रकाशित होते हैं ॥ २३ ॥

व्याख्या —जिस साधककी परमदेव परमेश्वरमें परम भक्ति होती है तथा जिस प्रकार परमेश्वरमें होती है, उसी प्रकार अपने गुरुमें भी होती है, उस महात्मा—मनस्वी पुरुषके हृदयमें ही ये बताये हुए रहस्यमय अर्थ प्रकाशित होते हैं। अतः जिज्ञासुको पूर्ण श्रद्धालु और भक्त बनना चाहिये। जिसमें पूर्ण श्रद्धा और भक्ति है, उसी महात्माके हृदयमें ये गूढ़ अर्थ प्रकाशित होते हैं। इस मन्त्रमें अन्तिम वाक्यकी पुनरावृत्ति ग्रन्थकी समाप्ति सूचित करनेके लिये है ॥ २३ ॥

॥ षष्ठ अध्याय समाप्त ॥ ६ ॥

॥ कृष्णयजुर्वेदीय श्वेताश्वतरोपनिषद् समाप्त ॥

शान्तिपाठ

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ।

ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!

इसका अर्थ आरम्भमें दिया जा चुका है।

॥ श्रीहरिः ॥

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प०अनु०मं०पृष्ठ
असुर्या नाम ते लोकाःईश०..................३२९
अन्धं तमः प्रविशन्ति,,..................९३४
अन्यदेवाहुर्विद्यया,,..................१०३५
अन्धं तमः प्रविशन्ति,,..................१२३८
अन्यदेवाहुः सम्भवात्,,..................१३३९
अग्ने नय सुपथा राये,,..................१८४४
अनेजदेकं मनसो जवीयः,,..................४३०
अथ वायुमब्रुवन्केन०.........३......७६३
अथाध्यात्मं यदेतत्,,.........४......५७०
अथेन्द्रमब्रुवन्,,.........३......११६५
अग्निर्यथैको भुवनम्कठ०२...२.........९१५२
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः,,२...१.........१२१४३
,, ,,,,२...१.........१३१४४
,, ,,,,२...३.........१७१६८
अजीर्यताममृतानाम्,,१...१.........२८९७
अणोरणीयान्महतः,,१...२.........२०११५
अनुपश्य यथा पूर्वे,,१...१.........६८०
अन्यच्छ्रेयोऽन्यत्,,१...२.........१९८
अन्यत्र धर्मादन्यत्र०,,१...२.........१४१११
अरण्योर्निहितः,,२...१.........८१४१
अविद्यायामन्तरे,,१...२.........५१०२

( ५२३ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
अव्यक्तात्तु परःकठ०२...३.........८१६२
अशब्दमस्पर्शम्,,१...३.........१५१३३
अशरीरँशरीरेषु,,१...२.........२२११७
अस्तीत्येवोपलब्धव्यः,,२...३.........१३१६६
अस्य विस्रंसमानस्य,,२...२.........४१४९
अत्रैष देवः स्वप्नेप्रश्न०............४...५२०७
अथ कबन्धी कात्यायनः,,............१...३१७४
अथ यदि द्विमात्रेण,,............५...४२१६
अथ हैनं कौसल्यः,,............३...११९४
अथ हैनं भार्गवः,,............२...११८६
अथ हैनं शैब्यः,,............५...१२१३
अथ हैनं सुकेशा,,............६...१२२०
अथ हैनं सौर्यायणी,,............४...१२०३
अथादित्य उदयन्,,............१...६१७६
अथैकयोर्ध्व उदानः,,............३...७१९८
अथोत्तरेण तपसा,,............१...१०१८०
अन्नं वै प्रजापतिः,,............१...१४१८४
अरा इव रथनाभौ,,............२...६१८९
,, ,,,,............६...६२२५
अहोरात्रो वै प्रजापतिः,,............१...१३१८३
अग्निर्मूर्धा चक्षुषीमुण्डक०...२...१......४२५०
अतः समुद्रा गिरयश्च,,...२...१......९२५५
अथर्वणे यां प्रवदेत,,...१...१......२२३०
अरा इव रथनाभौ,,...२...२......६२६०
अविद्यायामन्तरे,,...१...२......८२४३

( ५२४ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
अविद्यायां बहुधामुण्डक०...१...२......९२४४
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यःमाण्डू०..................१२२९६
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखम्ऐत०१......२......४३०६
अथ यदि तेतैत्ति०......१......११३३६६
अथाधिज्यौतिषम्,,......१......३२३३७
अथाधिविद्यम्,,......१......३३३३८
अथाधिप्रजम्,,......१......३४३३८
अथाध्यात्मम्,,......१......३५३३९
अथातोऽनुप्रश्नाः,,......२......६३३८७
अन्तरेण तालुके,,......१......६२३५१
अन्नं न निन्द्यात्,,......३......७१४१५
अन्नं न परिचक्षीत,,......३......८१४१७
अन्नं बहु कुर्वीत,,......३......९१४१९
अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्,,......३......२१४०६
अन्नाद् वै प्रजाः प्रजायन्ते,,......२......२१३७४
असद् वा इदमग्र आसीत्,,......२......७१३९०
असन्नेव स भवति,,......२......६१३८६
अहं वृक्षस्य रेरिवा,,......१......१०१३६१
अजात इत्येवं कश्चित्श्वे०४...............२१४८९
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा,,३...............१३४६७
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता,,३...............१९४७१
अग्निर्यत्राभिमथ्यते,,२...............६४५०
अणोरणीयान् महतो महीयान्,,३...............२०४७१
अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये,,५...............१३५०१
अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्,,४...............५४७६

( ५२५ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपःश्वे०५...............८४९६
आत्मानँ रथिनम्कठ०१...३.........३१२३
आशाप्रतीक्षे संगतम्,,१...१.........८८१
आसीनो दूरं व्रजति,,१...२.........२१११६
आत्मन एष प्राणःप्रश्न०............३...३१९५
आदित्यो ह वै प्राणः,,............१...५१७५
आदित्यो ह वै बाह्यः,,............३...८१९९
आविः संनिहितम्मुण्डक०...२...२......१२५६
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्तैत्ति०......३......६१४१३
आवहन्ती वितन्वाना,,......१......४२३४३
आमायन्तु,,......१......४३३४३
आकाशशरीरं ब्रह्म,,......१......६४३५३
आप्नोति स्वाराज्यम्,,......१......६३३५३
आदिः स संयोगनिमित्तहेतुःश्वे०६...............५५०६
आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि,,६...............४५०५
इह चेदवेदीदथकेन०.........२......५५७
इतीमा महासँहिताःतैत्ति०......१......३६३४०
इन्द्रियाणां पृथग्भावम्कठ०२...३.........६१६१
इन्द्रियाणि हयानाहुः,,१...३.........४१२३
इन्द्रियेभ्यः परं मनः,,२...३.........७१६२
इन्द्रियेभ्यः पराः,,१...३.........१०१२८
इह चेदशकद् बोद्धुम्,,२...३.........४१६०
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसाप्रश्न०............२...९१९१
इष्टापूर्तं मन्यमानाःमुण्डक ०...१...२......१०२४४

( ५२६ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
ईशा वास्यमिदꣳसर्वम्ईश०..................१२८
उपनिषदं भो ब्रूहिकेन०.........४......७७२
उत्तिष्ठत जाग्रतकठ०१...३.........१४१३२
उत्पत्तिमायतिम्प्रश्न०............३...१२२०२
उद्गीतमेतत् परमं तु ब्रह्मश्वे०...१............७४३९
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयतिकठ०२...२.........३१४८
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखः,,२...३.........११५७
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य,,१...३.........११२०
ऋग्भिरेतं यजुर्भिःप्रश्न०............५...७२१९
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचनेतैत्ति०......१......९१३५९
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्श्वे०४...............८४७९
एको वशी सर्वभूतान्तरात्माकठ०२...२.........१२१५४
एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य,,१...२.........१३११०
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे,,१...१.........२४९३
एतदालम्बनꣳश्रेष्ठम्,,१...२.........१७११३
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म,,१...२.........१६११२
एष तेऽग्निर्नचिकेतः,,१...१.........१९८९
एष सर्वेषु भूतेषु,,१...३.........१२१३१
एतःह वावतैत्ति०......२......९२४०३
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टाप्रश्न०............४...९२११
एषोऽग्निस्तपति,,............२...५१८९
एतस्माज्जायते प्राणःमुण्डक०...२...१......३२५०
एतेषु यश्चरते,,...१...२......५२४०
एषोऽणुरात्मा चेतसा,,...३...१......९२७२
एह्येहीति तमाहुतयः,,...१...२......६२४१

( ५२७ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
एष सर्वेश्वरःमाण्डू०..................६२९०
एष ब्रह्मैष इन्द्रःऐत०३......१......३३२७
एको वशी निष्क्रियाणाम्श्वे०६...............१२५११
एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्म,,१...............१२४४४
एको देवः सर्वभूतेषु,,६...............११५११
एष ह देवः प्रदिशोऽनु,,२...............१६४५८
एकैकं जालं बहुधा,,५...............३४९२
एको हि रुद्रो न द्वितीयाय,,३...............२४६०
एष देवो विश्वकर्मा,,४...............१७४८५
एको हंसो भुवनस्यास्य,,६...............१५५१४
ओमित्येतदक्षरमिदम्माण्डू०..................१२८३
ओमिति ब्रह्मतैत्ति०......१......८१३५७
ॐ केनेषितं पततिकेन०.........१......१४८
ॐ उशन् ह वैकठ०१...१.........१७६
ॐ सुकेशा च भारद्वाजःप्रश्न०............१...११७२
ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमःमुण्डक०...१...१......१२२९
ॐ शं नो मित्रःतैत्ति०......१......११३३०
ॐ आत्मा वा इदम्ऐत०१......१......१३००
कामस्याप्तिं जगतःकठ०१...२.........१११०८
कामान् यः कामयतेमुण्डक०...३...२......२२७४
काली कराली च,,...१...२......४२४०
कालः स्वभावो नियतिःश्वे०१...............२४३२
क्रियावन्तः श्रोत्रियाःमुण्डक०...३...२......१०२८०
कुर्वन्नेवेह कर्माणिईश०..................२२८
कोऽयमात्मेति वयम्ऐत०३......१......१३२५

(५२८)

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
गताः कलाः पञ्चदशमुण्डक०...३...२......७२७८
गर्भे नुऐत०२......१......५३२२
गुणान्वयो यः फलकर्मश्वे०५...............७४९५
घृतात् परं मण्डमिव,,४...............१६४८५
छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो,,४...............९४८०
जानाम्यहꣳशेवधिःकठ०१...२.........१०१०७
जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञःमाण्डू०..................३२८५
जागरितस्थानो वैश्वानरः,,..................९२९२
तदेजति तन्नैजतिईश०..................५३१
तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत्केन०.........३......४६१
,, ,,,,.........३......८६३
तद्व तद्वनं नाम,,.........४......६७१
तद्वैषां विजज्ञौ,,.........३......२६०
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितराम्,,.........४......३६८
तस्माद्वा एते देवाः,,.........४......२६८
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यम्,,.........३......५६१
,, ,,,,.........३......९६४
तस्मै तृणं निदधौ,,.........३......६६२
,, ,,,,.........३......१०६४
तस्यै तपो दमः कर्मेति,,.........४......८७२
तस्यैष आदेशो यदेतत्,,.........४......४६९
तꣳह कुमारꣳ सन्तम्कठ०१...१.........२७६
तदेतदिति मन्यन्ते,,२...२.........१४१५६
तमब्रवीत् प्रीयमाणः,,१...१.........१६८७
तद्ये ह वै तत्प्रश्न०............१...१५१८४
तस्मै स होवाच,,............१...४१७५
,, ,,,,............२...२१८६

( ५२९ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
तस्मै स होवाचप्रश्न०............३...२१९५
,, ,,,,............४...२२०३
,, ,,,,............५...२२१४
,, ,,,,............६...२२२१
,, ,,मुण्डक०...१...१......४२३१
तत्रापरा ऋग्वेदः,,...१...१......५२३२
तदेतत्सत्यमृषिः,,...३...२......११२८१
तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु,,...१...२......१२३७
तदेतत्सत्यं यथा,,...२...१......१२४८
तपसा चीयते ब्रह्म,,...१...१......८२३५
तपः श्रद्धे ये ह्युपवसन्ति,,...१...२......११२४५
तस्माच्च देवा बहुधा,,...२...१......७२५३
तस्मादग्निः समिधः,,...२...१......५२५१
तस्मादृचः साम यजूंषि,,...२...१......६२५२
तस्मै स विद्वानुपसन्नाय,,...१...२......१३२४७
तच्चक्षुषाजिघृक्षत्ऐत०१......३......५३११
तच्छिश्नेनाजिघृक्षत्,,१......३......९३१३
तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्,,१......३......६३११
तत्त्वचाजिघृक्षत्,,१......३......७३१२
तत्प्राणेनाजिघृक्षत्,,१......३......४३१०
तत्स्त्रिया आत्मभूतम्,,२......१......२३१९
तदपानेनाजिघृक्षत्,,१......३......१०३१३
तदेनत् सृष्टम्,,१......३......३३०९
तन्मनसाजिघृक्षत्,,१......३......८३१२
तमभ्यतपत्,,१......१......४३०२

( ५३० )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
तमशनायापिपासेऐत०१......२......५३०७
तस्मादिन्द्रो नाम,,१......३......१४३१७
तस्यैष एव शारीरःतैत्ति०......२......६२३८७
तस्माद्वा एतस्मात्,,......२......१३३७३
,, ,,,,......२......२२३७६
,, ,,,,......२......३२३७८
,, ,,,,......२......४२३८१
,, ,,,,......२......५२३८४
तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत,,......३......१०३४२५
तमीश्वराणां परमं महेश्वरम्श्वे०६...............७५०८
तद् वेदगुह्योपनिषत्सु गूढम्,,५...............६४९४
तदेवाग्निस्तदादित्यः,,४...............२४७४
ततो यदुत्तरतरं तदरूपम्,,३...............१०४६६
ततः परं ब्रह्मपरं बृहन्तम्,,३...............७४६४
तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तम्,,१...............४४३५
तत्कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयः,,६...............३५०४
तपःप्रभावाद् देवप्रसादाच्च,,६...............२१५१९
तां योगमिति मन्यन्तेकठ०२...३.........१११६५
तान् वरिष्ठः प्राणःप्रश्न०............२...३१८७
तान् ह स ऋषिः,,............१...२१७३
तान् होवाचैतावत्,,............६...७२२५
ता एता देवताः सृष्टाःऐत०१......२......१३०४
ताभ्यः पुरुषमानयत्ताः,,१......२......३३०५
ताभ्यो गामानयत्ताः,,१......२......२३०५
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीःकठ०१...१.........९८२

( ५३१ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यःप्रश्न०............५...६२१८
तिलेषु तैलं दधनीव सर्पिःश्वे०१...............१५४४६
तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेदःकेन०.........३......३६०
तेजो ह वा उदानःप्रश्न०............३...९२००
ते तमर्चन्तः,,............६...८२२६
तेषामसौ विरजः,,............१...१६१८५
ते ये शतम्तैत्ति०......२......८३३९५
,, ,,,,......२......८४३९६
,, ,,,,......२......८५३९६
,, ,,,,......२......८६३९७
,, ,,,,......२......८७३९८
,, ,,,,......२......८८३९८
,, ,,,,......२......८९३९९
,, ,,,,......२......८१०३९९
,, ,,,,......२......८११४००
,, ,,,,......२......८१२४००
ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्श्वे०१...............३४३४
तं दुर्दर्शं गूढम्कठ०१...२.........१२१०९
त्वं स्त्री त्वं पुमानसिश्वे०४...............३४७४
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषःमुण्डक०...२...१......२२४९
दूरमेते विपरीतेकठ०१...२.........४१०१
देवैरत्रापि विचिकित्सितम्,,१...१.........२१९१
,, ,,,,१...१.........२२९१
देवानामति वह्नितमःप्रश्न०............२...८१९०
द्वा सुपर्णा सयुजामुण्डक०...३...१......१२६५

( ५३२ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
द्वा सुपर्णा सयुजा सखायाश्वे०४...............६४७७
द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते,,५...............१४९०
धनुर्गृहीत्वौपनिषदम्मुण्डक०...२...२......३२५८
न तत्र चक्षुर्गच्छतिकेन०.........१......३५०
न जायते म्रियते वाकठ०१...२.........१८११३
न तत्र सूर्यो भाति,,२...२.........१५१५६
न नरेणावरेण,,१...२.........८१०५
न प्राणेन नापानेन,,२...२.........५१४९
न वित्तेन तर्पणीयः,,१...१.........२७९६
न संदृशे तिष्ठति,,२...३.........९१६३
न साम्परायः प्रतिभाति,,१...२.........६१०३
न चक्षुषा गृह्यतेमुण्डक०...३...१......८२७१
न तत्र सूर्यो भाति,,...२...२......१०२६३
न कञ्चन वसतौतैत्ति०......३......१०१४२१
नवद्वारे पुरे देहीश्वे०३...............१८४७०
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य,,४...............२०४८८
न तस्य कार्यं करणं च,,६...............८५०९
न तत्र सूर्यो भाति न,,६...............१४५१३
न तस्य कश्चित् पतिरस्ति,,६...............९५०९
नाहं मन्ये सुवेदेतिकेन०.........२......२५५
नाचिकेतमुपाख्यानम्कठ०१...३.........१६१३३
नायमात्मा प्रवचनेन,,१...२.........२३११७
नाविरतो दुश्चरितात्,,१...२.........२४११८
नायमात्मा प्रवचनेनमुण्डक०...३...२......३२७५
नायमात्मा बलहीनेन,,...३...२......४२७६

( ५३३ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
नान्तःप्रज्ञम्माण्डू०..................७२९०
नित्यो नित्यानाम्कठ०२...२.........१३१५५
,, ,,श्वे०६...............१३५१२
निष्कलं निष्क्रियम्,,६...............१९५१८
नीलः पतङ्गो हरितः,,४...............४४७५
नीहारधूमाकानिलानलानाम्,,२...............११४५४
नैव वाचा न मनसाकठ०२...३.........१२१६५
नैषा तर्केण मतिः,,१...२.........९१०६
नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चम्श्वे०४...............१९४८७
नैव स्त्री न पुमानेष,,५...............१०४९८
पराचः कामाननुयन्तिकठ०२...१.........२१३६
पराञ्चि खानि व्यतृणत्,,२...१.........११३५
पञ्चपादं पितरम्प्रश्न०............१...१११८१
परमेवाक्षरम्,,............४...१०२१२
परीक्ष्य लोकान्मुण्डक०...१...२......१२२४६
पञ्चस्रोतोऽम्बुम्श्वे०१...............५४३७
पायूपस्थेऽपानम्प्रश्न०............३...५१९६
पीतोदका जग्धतृणाःकठ०१...१.........३७७
पुरमेकादशद्वारम्,,२...२.........११४६
पुरुष एवेदं विश्वम्मुण्डक०...२...१......१०२५६
पुरुषे ह वा अयम्ऐत०२......१......१३१८
पुरुष एवेदं सर्वम्श्वे०३...............१५४६८
पूषन्नेकर्षे यम सूर्यईश०..................१६४२
पृथिवी च पृथिवीमात्राप्रश्न०............४...८२०९
पृथिव्यन्तरिक्षम्तैत्ति०......१......७१३५४

( ५३४ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखेश्वे०२...............१२४५५
प्रतिबोधविदितम्केन०.........२......४५७
प्र ते ब्रवीमि तदुकठ०१...१.........१४८५
प्रजापतिश्चरसिप्रश्न०............२...७१९०
प्रणवो धनुः शरःमुण्डक०...२...२......४२५९
प्राणस्येदं वशेप्रश्न०............२...१३१९२
प्राणाग्नय एवैतस्मिन्,,............४...३२०५
प्राणो ह्येष यःमुण्डक०...३...१......४२६७
प्राणं देवा अनुप्राणन्तितैत्ति०......२......३१३७७
प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात्,,......३......३१४०८
प्राणान् प्रपीड्येहश्वे०२...............९४५२
प्लवा ह्येते अदृढाःमुण्डक०...१...२......७२४२
बहूनामेमि प्रथमःकठ०१...१.........५७९
बृहच्च तद् दिव्यम्मुण्डक०...३...१......७२७०
ब्रह्म ह देवेभ्यःकेन०.........३......१५९
ब्रह्मविदाप्नोति परम्तैत्ति०......२......११३७१
ब्रह्मैवेदममृतम्मुण्डक०...२...२......११२६४
भयादस्याग्निस्तपतिकठ०२...३.........३१५९
भावग्राह्यमनीडाख्यम्श्वे०५...............१४५०२
भिद्यते हृदयग्रन्थिःमुण्डक०...२...२......८२६२
भीषास्माद् वातःतैत्ति०......२......८१३९४
भूर्भुवः सुवरिति,,......१......५१३४६
भूरिति वा अग्निः,,......१......५२३४८
भूरिति वै प्राणः,,......१......५३३४९
भृगुर्वै वारुणिः,,......३......११४०५

( ५३५ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
मनसैवेदमाप्तव्यम्कठ०२...१.........१११४३
महतः परमव्यक्तम्,,१...३.........१११२९
मनो ब्रह्मेति व्यजानात्तैत्ति०......३......४१४१०
महान् प्रभुर्वै पुरुषःश्वे०३...............१२४६७
मासो वै प्रजापतिःप्रश्न०............१...१२१८२
मायां तु प्रकृतिम्श्वे०४...............१०४८१
मा नस्तोके तनये,,४...............२२४८९
मातृदेवो भवतैत्ति०......१......११२३६४
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतःकठ०२...३.........१८१६९
यस्तु सर्वाणि भूतानिईश०..................६३२
यस्मिन् सर्वाणि भूतानि,,..................७३२
यच्चक्षुषा न पश्यतिकेन०.........१......६५२
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति,,.........१......७५३
यत् प्राणेन न प्राणिति,,.........१......८५३
यदि मन्यसे सुवेदेति,,.........२......१५४
यद् वाचानभ्युदितम्,,.........१......४५१
यन्मनसा न मनुते,,.........१......५५१
यस्यामतं तस्य मतम्,,.........२......३५६
य इमं परमम्कठ०१...३.........१७१३४
य इमं मध्वदम्,,२...१.........५१३८
य एष सुप्तेषु जागर्ति,,२...२.........८१५१
यच्छेद् वाङ्मनसी,,१...३.........१३१३१
यतश्चोदेति सूर्यः,,२...१.........९१४१
यथाऽऽदर्शे तथा,,२...३.........५१६०
यथा पुरस्ताद् भविता,,१...१.........११८३

( ५३६ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
यथोदकं दुर्गे वृष्टम्कठ०२...१.........१४१४५
यथोदकं शुद्धे शुद्धम्,,२...१.........१५१४६
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते,,२...३.........१०१६४
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते,,२...३.........१४१६६
यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते,,२...३.........१५१६७
यदिदं किं च जगत्सर्वम्,,२...३.........२१५८
यदेवेह तदमुत्र,,२...१.........१०१४२
यस्तु विज्ञानवान्,,१...३.........६१२५
,, ,,,,१...३.........८१२६
यस्त्वविज्ञानवान्,,१...३.........५१२४
,, ,,,,१...३.........७१२६
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति,,१...१.........२९९७
यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च,,१...२.........२५११९
यः पूर्वं तपसः,,२...१.........६१३९
यः सेतुरीजानानाम्,,१...३.........२१२२
य एवं विद्वान् प्राणम्प्रश्न०............३...११२०१
यच्चित्तस्तेनैष प्राणम्,,............३...१०२०१
यथा सम्राडेव,,............३...४१९६
यदा त्वमभिवर्षसि,,............२...१०१९१
यदुच्छ्वासनिःश्वासौ,,............४...४२०६
यः पुनरेतं त्रिमात्रेण,,............५...५२१६
यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम्मुण्डक०...२...१......६२३३
यथा नद्यः स्यन्दमानाः,,...३...२......८२७९
यथोर्णनाभिः सृजते,,...१...१......७२३४
यदर्चिमद्यदणुभ्यः,,...२...२......२२५७
यदा पश्यः पश्यते,,...३...१......३२६६

( ५३७ )

मन्त्रप्रतीकानिउ०अ०मु०व०खं०प्र०अनु०मं०पृष्ठ
यदा लेलायते ह्यर्चिःमुण्डक०...१...२......२२३८
यं यं लोकं मनसा,,...३...१......१०२७२
यः सर्वज्ञः सर्ववित्,,...१...१......९२३६
,, ,,,,...२...२......७२६१
यस्मिन् द्यौः पृथिवी,,...२...२......५२५९
यस्याग्निहोत्रमदर्शम्,,...१...२......३२३८
यत्र सुप्तःमाण्डू०..................५२८८
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्ऐत०३......१......२३२६
यतो वाचो निवर्तन्तेतैत्ति०......२......९१४०३
,, ,,,,......२......४१३८१
यथाऽऽपः प्रवता,,......१......४५३४५
यद् वै तत्सुकृतम्,,......२......७२३९१
यदा ह्येवैष,,......२......७३३९२
,, ,,,,......२......७४३९२
यशो जनेऽसानि स्वाहा,,......१......४४३४४
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः,,......१......४१३४१
यदाऽऽत्मतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्त्वम्श्वे०२...............१५४५७
य एको जालवानीशत ईशनीभिः,,३...............१४५९
यस्मात्परं नापरमस्ति,,३...............९४६५
य एकोऽवर्णो बहुधा,,४...............१४७३
यदातमस्तन्न दिवा,,४...............१८४८६
यच्च स्वभावं पचति,,५...............५४९३
यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः,,६...............१०५१०
यदा चर्मवदाकाशं,,६...............२०५१८
यस्य देवे पराभक्तिः,,६...............२३५२०