हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित)
नारायण पण्डित द्वारा
स्रोत: हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित) · चौखम्बा विद्याभवन · 2017 (उद्गम)
पृष्ठ 216, कुल 302 में से
संदर्भ में पढ़ें१९६ हितोपदेशः [ विग्रहः १०१-
काट डाला। फिर पति और पुत्रके शोकसे पीड़ित स्त्रीने भी अपना शिर काट
डाला।
तत्सर्वं दृष्ट्वा राजा साश्चर्यं चिन्तयामास—
‘जीवन्ति च म्रियन्ते च मद्विधाः क्षुद्रजन्तवः।
अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति ॥ १०१ ॥
यह सब देख कर राजा आश्चर्यसे सोचने लगा,—मेरे समान नीच प्राणी
संसारमें जीते हैं और मरतेभी हैं, परन्तु संसारमें इसके समान न हुआ और
न होगा ॥ १०१ ॥
तदेतेन परित्यक्तेन मम राज्येनाप्यप्रयोजनम् । ततः शूद्रके-
णापि स्वशिरश्छेत्तुं खङ्गः समुत्थापितः । अथ भगवत्या सर्व-
मङ्गलया राजा हस्ते धृत उक्तश्च—‘पुत्र ! प्रसन्नास्मि ते एता-
वता साहसेनालम् । जीवनान्तेऽपि तव राज्यभङ्गो नास्ति ।'
राजा च साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच—‘देवि ! किं मे राज्येन,
जीवितेन वा किं प्रयोजनम् ? यद्यहमनुकम्पनीयस्तदा ममायुः-
शेषेणायं सदारपुत्रो वीरवरो जीवतु । अन्यथाऽहं यथाप्राप्तां
गतिं गच्छामि ।' भगवत्युवाच—‘पुत्र ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण
भृत्यवात्सल्येन च तव तुष्टास्मि । गच्छ । विजयी भव । अयमपि
सपरिवारो राजपुत्रो जीवतु ।' इत्युक्त्वा देव्यदृश्याभवत् । ततो
वीरवरः सपुत्रदारो गृहं गतः । राजापि तैरलक्षितः सत्वरमन्तः-
पुरं प्रविष्टः ।
इसलिये ऐसे महापुरुषसे शून्य इस राज्यसे मुझे भी क्या प्रयोजन है ? पीछे
शूद्रकने भी अपना शिर काटनेको खङ्ग उठाया । तब सर्वमंगला देवीने राजाका
हाथ रोका और कहा—'हे पुत्र ! मैं तेरे ऊपर प्रसन्न हूँ, इतना साहस मत
करो । मरनेके बाद भी तेरा राज्य भंग नहीं होगा।' तब राजा साष्टांग दंडवत
और प्रणाम करके बोला-'हे देवी ! मुझे राज्यसे क्या है अथवा जीनसे भी क्या
प्रयोजन है ? और जो मैं कृपाके योग्य हूँ तो मेरी शेष आयुसे स्त्रीपुत्रसहित वीर-
वर जी उठे । नहीं तो मैं अपना शिर काट डालूंगा।' देवी बोली-‘हे पुत्र ! तेरे
इस अधिक उत्साहसे और सेवकतासे स्नेहसे मैं तुझ पर प्रसन्न हूं । जाओ,
तुम्हारी जय हो । यह राजपुत्र भी परिवारसमेत जी उठे।' यह कह कर देवी