हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित)
नारायण पण्डित द्वारा
स्रोत: हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित) · चौखम्बा विद्याभवन · 2017 (उद्गम)
पृष्ठ 141, कुल 302 में से
संदर्भ में पढ़ें-१०९ ] अप्रतिहत राजनीतिकी जरूरी १२१
यह सब जैसा अवसर हो वैसा जान कर काम करना चाहिये।' सिंह
बोला-'यह तो है ही, पर ये सर्वथा मेरी बातको नहीं माननेवाले हैं।' स्तब्धकर्ण
बोला-'यह सब प्रकारसे अनुचित है।
यतः,—
आज्ञाभङ्गकरान् राजा न क्षमेत् स्वसुतानपि ।
विशेषः को नु राज्ञश्च राज्ञश्चित्रगतस्य च ॥ १०७ ॥
क्योंकि—राजा आज्ञाभंग करनेवाले अपने पुत्रोंकोभी क्षमा न करें, क्योकि
ऐसा न करनेसे पराक्रमी राजामें और चित्रमें लिखे हुए राजामें क्या भेद है ?
अर्थात् ऐसा राजा किसी कामका नहीं होता है ॥ १०७ ॥
स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री
नष्टेन्द्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः ।
विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं
राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ १०८ ॥
निष्क्रिय मनुष्यका यश, चंचल चित्तवालेकी मित्रता, दुष्ट इन्द्रियवालेका
कुल, धनके लोभीका धर्म, द्यूत आदि व्यसनमें आसक्तका विद्याफल, कृपणका
सुख, और विवेकहीन मंत्रीवाले राजाका राज्य नष्ट हो जाता है ॥ १०८ ॥
अपरं च,—
तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्यः शत्रुभ्यो नृपवल्लभात् ।
नृपतिर्निजलोभाच्च प्रजा रक्षेत्पितेव हि ॥ १०९ ॥
और दूसरे-राजाको चोरोंसे, सेवकोंसे, शत्रुओंसे अपने प्रिय मंत्री आदिसे
और अपने लोभसे, पिताके समान प्रजाकी रक्षा करनी चाहिये ॥ १०९ ॥
भ्रातः ! सर्वथाऽस्सद्वचनं क्रियताम् । व्यवहारोऽप्यस्माभिः कृत
एव । अयं संजीवकः सस्यभक्षकोऽर्थाधिकारे नियुज्यताम् ।'
एतद्वचनात्तथानुष्ठिते सति तदारभ्य पिङ्गलक-संजीवकयोः सर्व-
बन्धुपरित्यागेन महता स्नेहेन कालोऽतिवर्तते । ततोऽनुजीविना-
मप्याहारदाने शैथिल्यदर्शनाद्दमनक-करटकावन्योन्यं चिन्तयतः ।
तदाह दमनकः करटकम्—'मित्र किं कर्तव्यम् ? आत्मकृतोऽयं
दोषः । स्वयं कृतेऽपि दोषे परिदेवनमप्यनुचितम् ।