हठयोग प्रदीपिका (योगी स्वात्माराम - ज्योत्स्ना टीका सहित सटीक)

१४६ हठयोगप्रदीपिका
रसस्येति । रसस्य पारदस्य मनसो मानसस्य स्वभावतः स्वभावचञ्चलत्वं
चाञ्चल्यमस्ति । रसः पारदो बद्धश्चेन्मनश्चित्तं बद्धं भवति । ततो भूतले
पृथिवीतले किं न सिद्धयति ? सर्वं सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ २६ ॥
मूर्च्छितो हरते व्याधीन् मृतो जीवयति स्वयम् ।
बद्धः खेचरतां धत्ते रसो वायुश्च पार्वति ॥ २७ ॥
तदेवाह—मूर्च्छित इति । ओषधिविशेषयोगेन गतचापलो रसो
मूर्च्छितः । कुम्भकान्ते रेचकनिवृत्तौ वायुर्मूच्छित इत्युच्यते । हे पार्वतीति पार्वतीं
संबोध्येश्वरवाक्यम् । मूर्च्छितो रसः पारदः, वायुः प्राणश्च व्याधीन् रोगान् हरते
नाशयति । भस्मीभूतो रसः, ब्रह्मरन्ध्रे लीनो वायुश्च मृतः स्वयमात्मना स्वसामर्थ्ये-
नेत्यर्थः । जीवयति दीर्घकालं जीवनं करोति । क्रियाविशेषेण गुटिकाकारकृतो
रसो बद्धः, भ्रूमध्यादौ धारणाविशेषेण धृतो वायुश्च बद्धः, खेचरतामाकाशगतिं
धत्ते विधत्ते करोतीत्यर्थः ।
तदुक्तं गोरक्षकशतके (72)—
‘यद्भिन्नाञ्जनपुञ्जसंनिभमिदं वृत्तं भ्रुवोरन्तरे
तत्त्वं वायुमयं यकारसहितं यत्रेश्वरो देवता ।
प्राणं तत्र विलाप्य पञ्चघटिकं चित्तान्वितं धारये-
देशा खे गमनं करोति यमिनां स्याद् वायवी धारणा ॥’
इति ॥ २७ ॥
मनः स्थैर्ये स्थिरो वायुस्ततो बिन्दुः स्थिरो भवेत् ।
बिन्दुस्थैर्यात् सदा सत्त्वं पिण्डस्थैर्यं प्रजायते ॥ २८ ॥