सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)

हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)

Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary

महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished548 पृष्ठ

पृष्ठ 418, कुल 548 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 418

( ३८६ ) हारीतसंहिता । [ तृतीयस्थाने-
आत्रेयजी कहते हैं-मनुष्योंके बीस प्रकारके प्रमेह रोग होते हैं ॥ १ ॥ श्रम कर-
नेसे, घाम, तीक्ष्ण, विरुद्ध भोजन इनसे, मदिरा, दूध, चर्बरा इन वस्तुओंके सेवनेसे मुनि-
जनोंने प्रमेह रोगकी उत्पत्ति कही है ॥ २ ॥ जलप्रमेह १ रुधिरप्रमेह २ पूयप्रमेह ३ लवण-
प्रमेह ४ तक्रप्रमेह ५ खटिकाप्रमेह ६ शुक्रप्रमेह ७ ॥ ३ ॥ शर्कराप्रमेह ८ वसाप्रमेह ९ रस-
प्रमेह १० घृतप्रमेह ११ पित्तप्रमेह १२ कफप्रमेह १३ मधुप्रमेह १४ इस प्रकारसे हैं ॥ ४ ॥
जैसे इनके नाम हैं वैसेही लक्षण हैं । ये प्रमेहरोग मनुष्यके देहमें बलका क्षय कर देते हैं इस
वास्ते इस रोगके नाशके लिये शीघ्र ही उत्तम वैद्यको चिकित्सा करनी चाहिये ॥ ५ ॥
अथ प्रमेहचिकित्सा ।
धवार्ज्जुनं चन्दनशालछल्लीक्वाथो हितः स्याच्च जलप्रमेहे ॥ रक्त-
प्रमेहे शिशिरं पयश्च द्राक्षान्वितं यष्टिकचन्दनेन ॥ ६ ॥ स्त्रीसे-
वनं चाल्पतरञ्च पूयमेहे हितः क्वाथो धवार्ज्जुनस्य ॥ दूर्व्वाकसेरु-
कदलीनलिन्या लवणस्य मेहे च कषाय उक्तः ॥७॥ कदम्बशा-
लार्जुनदीप्यकानां विडङ्गदार्वाधवशल्लकीनाम् ॥ सर्वे तथैते मधु-
ना कषायाःकफप्रमेहेषु निषेवणीयाः॥८॥रोध्रार्जुनः शीरमरिष्ट-
पत्रात्तत्रैव धात्रीफलचन्दनानि ॥ तक्रप्रमेहे खटिकाप्रमेहे देयो
हितः क्वाथगुडावटश्च ॥ ९ ॥ दूर्वा च मूर्वा कुशकाशमूलं दन्ती
समङ्गा सह शाल्मली च ॥ शुक्रप्रमेहे कथितं जलेन पानं हितं
वा रुधिरप्रमेहे ॥ १० ॥ फलत्रिकारग्वधमूलमूर्वाशोभाञ्जना-
रिष्टदलानि मोचा ॥ द्राक्षायुतो वा कथितः कषायः सर्पिः-
प्रमेहस्य निवारणाय ॥ ११ ॥ कुष्ठं तथा पर्पटकं च तिक्ता
सिता प्रगाढं कथितः कषायः ॥ मूर्वारिकापाटलिकानियुक्तो
दुरालभाकिंशुकटुण्डुकानाम् ॥ रसप्रमेहे च सदा हितःस्यान्न
किञ्चिदत्रास्ति विचारणीयम् ॥१२॥ नीलोत्पलार्जुनकलिङ्ग-
धवाम्लिकानां धात्रीफलानि पिचुमन्ददलानि तोये॥निष्क्वाथ्य
शर्करयुतै मनुजस्य पाने पित्तप्रमेहशमनाय वदन्ति धीराः
॥ १३ ॥ विडङ्गसर्जार्जुनकट्फलानां कदम्बरोध्राशनवृक्षका-
णाम्॥जलेन क्वाथश्च हितो नराणां कफप्रमेहं विनिहन्ति तेषाम्