गुप्त अभिलेख संग्रह (जे. एफ. फ्लीट - गुप्त सम्राटों एवं परवर्ती नरेशों के ऐतिहासिक पाषाण व ताम्रलेख)

Header

[Years 493 & 529] [Plate xi]

---

Mandasor Stone Inscription of Kumāragupta I and Bandhuvarman

(Mālava Years 493 and 529 / A.D. 436 and 473)
(Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, No. 18, Plate XI)

---

Text (Inscriptional Sanskrit in Devanagari)

सिद्धम् [] यो भावयत्यतितरामथ संहरत्युर्वीं धारयत्यपि समस्तमिदं प्रपञ्चम् [।] यश्चात्मनः प्रभवसंयमयोः प्रवृत्तो लोकेश्वरः स जयति स्फुरदंशुमाली [॥ १*] तस्मै प्रणम्य वि-

धिवत्सुकृताय हेतुं दिग्व्यामपि प्रथितमद्भुतविस्तृतार्थम् [।] लाटाह्वयाद्विषयतो बहुवित्तपूर्णायूनां सुरासुरगुरोः प्रथितं यदङ्गैः [॥ २] तारागणाकुलनभःप्रतिमैः शिरोभि-

र्दीप्रैश्च कान्तिभिरनल्पमयं मनोज्ञैः [।] प्रासादमाल्यमभिशोभि मनोभिरामैर्यत्त्रासितं दिवि विमानसहस्ररूपैः [॥ ३] कुसुमभरनतानन्दनानां लताभिर्दिशि दिशि परिशोभी

मण्डपैर्द्वन्द्वभाजाम् [।] जलदविभवमुक्तैर्हर्म्यजालैरजस्रं सुरपतिभवनाभा यस्य साक्षाद्विभाति [॥ ४] कुसुमभरनम्रेषु द्रुमेषु विहगविरुतेषु वापीषु [।*] मत्तद्विरेफ-

भृङ्गाङ्गनाभिरुपगीतेषु विकचकमलोत्पलेषु वनेषु [॥ ५*] मालिन्यमपगतमाशु यत्त्र वापीषु शीतममलं जलमुद्वहन्ती [।*] भाति स्वच्छाङ्गरागवदना वनराजिरुच्चैरुत्फुल्ल-

पद्मरजसा विरजीकृताङ्गी [॥ ६*] तस्यामुदीरितविकत्थनदीप्तभावैरन्योन्यसङ्गमरतोन्मथितप्रहर्षैः [।*] उद्दामदर्पदलिताहितदपिकैश्च संसेविते बहुविधेन विलास-

गेहे [॥ ७*] तस्यां पुरे दशपुरे क्षितिभृद्दिवाप्य मान्ये च पालयति भूमिमभिपन्नकामे [।] गोप्तरि नृपान्वयजे विजितातिवीर्ये श्रीबन्धुवर्मणि यशःप्रथितावदाते [॥ ८]

यस्योदारस्य नृपतेर्गुणैः श्लाघ्यैरनारतम् [।] आक्रान्ताः पृथिवीपालाः प्रणेमुश्चरणद्वये [॥ ९] तस्मिन्नेव क्षितिपतौ कुमारगुप्ते पृथिवीं प्रशासति [।*] तस्यां पुरे दशपुरे

पट्टवायैः कृतं महत् [॥ १०*] देशान्तरादुपगतैर्बहुवित्तपूर्णैर्वित्तैः स्वकैः समुदितैः स्वभुजोपनीतैः [।*] तैः पट्टवायभवनानि कृतानि रम्याण्यादित्यदीप्तिकिरण-

प्रतिमानि नैकैः [॥ ११*] श्रेण्या चकार रुचिरं कृतयत्नपूरैः स्निग्धैर्गभीररचितं सुसमाहितार्थैः [।*] श्रीसूर्यभानुरिह भानुरिवावभासि प्रासादमुन्नतमुदारतरं

व्यधुस्तैः [॥ १२*] शिखरिदशनचारु व्योम विस्तृत्य दीप्रैः स्फुरदंशुजालैः [।] शशिधवलनखाभ्रव्यामलोत्तानहस्तैर्नभसि विरचिताभ्रं भाति कैलासकल्पम् [॥ १३]

शरदमलसुधाधौतं तुङ्गं कैलासगौरम् [।] शिखरमिव नभःस्थं भानोर्भवनमुदारम् [॥ १४] प्रासादं स्फुरितमरीचिजालदीप्रं गगनतलमलं प्रावृषि व्योम-

भासि [।] कैलासाद्रिप्रतिभटमिवोच्चैस्तरां दधानम् [॥ १५] वत्सरशतेषु पञ्चसु व्यतीतेषु त्रिनवत्यधिकेषु [।] मालवगणस्थितेः प्रशस्ते लिखिते कालविधौ प्रवृत्ते [॥ १६]

सहस्यमासस्य शुक्लपक्षे त्रयोदश्याम् [।] प्रतिष्ठापितमेतद्भवनाधिपतेः प्रसादात् [॥ १७] बहुना समतीतेन कालेनान्यैश्च पार्थिवैः [।*] व्यशीर्यतैकदेशो ऽस्य

भवनस्य ततो ऽधुना [॥ १८*] स्वयशोवृद्धये सर्व्वैरुदारमतिभिः पुनः [।] संस्कारितमिदं भूयः श्रेण्या भानुमतो गृहम् [॥ १९] अत्युन्नतमवदातम्

नभो ऽभिलङ्घ्यैव मूर्ध्निरोचिष्णु [।] चन्द्रमयूखैरवदातैः प्रियदर्शनं सर्व्वलोकानाम् [॥ २०] वत्सरशतेषु पञ्चसु व्यतीतेषु षट्त्रिंशदधिकेषु [।*] मालवगण-

स्थितेः प्रशस्ते लिखिते कालविधौ प्रवृत्ते [॥ २१*] तपस्यमासस्य शुक्लपक्षे द्वितीयायाम् [।] पुनः संस्कारितमिदं सूर्यभानोर्गृहं महत् [॥ २२] यावत्स्थास्यति

पृथिवी पर्व्वतनद्यर्णवैः सपरिकरा [।] तावत्प्रासादो ऽयं तिष्ठतु विख्यातो दशपुरे [॥ २३] वत्सभट्टिना रचितमिदं सर्व्वम् [॥ २४*]

सिद्धिरस्तु [*]

---

Translation Summary

• Lines 1–7: Invocation to the Sun-god (Sūrya), followed by an elaborate poetic description of the town of Daśapura (modern Mandasor), its buildings, lakes, gardens, and flourishing prosperity.
• Lines 7–10: Mention of the local ruler Bandhuvarman, ruling at Daśapura under the sovereign paramount Gupta monarch Kumāragupta I (tasminn-eva kṣitipatau Kumāragupte pṛthivīṁ praśāsati).
• Lines 10–13: The guild of silk-weavers (paṭṭavāya-śreṇī), having migrated from the Lāṭa country, built an excellent and lofty temple dedicated to the Sun.
• Lines 13–14: The temple was originally consecrated in the expired Mālava Year 493 (A.D. 436–37), on the 13th lunar day of the bright fortnight of the month of Sahasya (Mārgaśīrṣa/Pauṣa).
• Lines 14–17: In course of time, under other kings, part of the temple fell into decay and disrepair. It was thoroughly repaired and restored by the same guild in the expired Mālava Year 529 (A.D. 473–74), on the 2nd day of the bright fortnight of the month Tapasya (Phālguna).
• Lines 17–19: Benediction wishing that the noble temple of the Sun endure as long as the earth, mountains, and oceans exist. Composed by the poet Vatsabhaṭṭi.