गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा
पृष्ठ 509, कुल 647 में से
संदर्भ में पढ़ें॥ तृतीयोऽध्यायः । चतुर्थः पादः । पारिप्लवाधिकरणम् ॥
श्रुति-वाक्य-सन्दर्भः (कौषीतकि-उपनिषद् ३।१) —
प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च ॥
हिन्दी-अनुवादः —
दिवोदास के पुत्र प्रतर्दन पराक्रम और युद्ध-कौशल के प्रभाव से इन्द्र के प्रिय धाम को प्राप्त हुए।
तथा छान्दोग्योपनिषदि (४।१।१) —
जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक आस ॥
हिन्दी-अनुवादः —
पौत्रायण जानश्रुति परम श्रद्धालु, प्रचुर दान देने वाले तथा सर्वदा अन्न-सत्र चलाने वाले थे।
पूर्वपक्षः —
ननु उपनिषत्सु यानि आख्यानानि श्रूयन्ते—यथा प्रतर्दन-जानश्रुति-याज्ञवल्क्य-मैत्रेयी-संवादादीनि—किं तानि पारिप्लव-प्रयोगार्थानि कर्माङ्गानि, उत विद्या-स्तुत्यर्थानि?
तत्र प्राप्तं तावत्—आख्यानानां कर्मशेषत्वम्। कुतः? पारिप्लव-कर्मार्थत्वात्। श्रूयते हि अश्वमेधे—
"सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवे शंसन्ति" (शतपथब्राह्मणम् १३।४।३।१५) इति।
हिन्दी-अनुवादः —
"अश्वमेध यज्ञ के पारिप्लव-अनुष्ठान में समस्त आख्यानों (कथाओं) का शंसन (गान) करना चाहिए।"
अतः 'सर्वाणि' इति विशेषण-श्रवणात् वेदान्तोक्तानि सर्वोपनिषद्-आख्यानान्यपि कर्मार्थानां पारिप्लवानाम् अङ्गभूतानि स्युः।
यदि सर्वाणि आख्यानानि कर्माङ्गानि, तर्हि उपनिषदां कर्मशेषत्वात् विद्यायाः स्वातन्त्र्यं न सिध्यति।
सिद्धान्त-सूत्रम् (ब्रह्मसूत्रम् ३।४।२३) —
पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥
पदच्छेदः —
पारिप्लवार्थाः, इति, चेत्, न, विशेषितत्वात्।
शाङ्कर-भाष्यम् / सिद्धान्त-विवेचनम् —
'पारिप्लवार्थाः' उपनिषदाख्यानानि कर्मार्थाः भविष्यन्तीति 'चेत्', तन्न। कस्मात्? 'विशेषितत्वात्'।
पारिप्लवे हि कतिपयानि एव आख्यानानि विशेषितानि विहितानि दृश्यन्ते, न सर्वाणि।
तथा हि श्रुतिः प्रतिदिनं विशिष्याख्यानानि समाम्नाति—
"मनुर्वैवस्वतो राजा तस्य मनुष्या विशः" इति प्रथमेऽहनि,
"यमो वैवस्वतो राजा तस्य पितरो विशः" इति द्वितीयेऽहनि,
"वरुणो वैवस्वतो राजा तस्य गन्धर्वा विशः" इति तृतीयेऽहनि—इत्येवमादिना प्रकारेण विहितानि।
हिन्दी-व्याख्या —
यदि कोई कहे कि उपनिषद् की ये कथाएँ पारिप्लव (यज्ञ में चित्त-विनोदन एवं कर्माङ्ग) के लिए हैं, तो यह कथन युक्त नहीं है;
क्योंकि श्रुति ने पारिप्लव में पढ़े जाने वाले आख्यानों का विशेष रूप से परिगणन (निर्देश) किया है।
प्रथम दिन वैवस्वत मनु की कथा, द्वितीय दिन वैवस्वत यम की कथा, तृतीय दिन वरुण की कथा—इत्यादि रूप से विशेष कथाओं का ही विधान है।
निष्कर्षः —
अतः "सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवे शंसन्ति" इति सामान्य-वचनस्य संकोचः कार्यः;
पारिप्लव-प्रकरण-पठितानामेव आख्यानानां तत्र ग्रहणं भवति, न तु उपनिषद्-गतानाम्।
तस्मात् उपनिषद्-आख्यानानि न कर्माङ्गानि, अपितु आत्मविद्या-प्रतिपत्ति-सौकर्यार्थानि विद्या-स्तुत्यर्थानि च भवन्ति।