गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

॥ श्रीवेदान्तदर्शनम् - ब्रह्मसूत्रम् ॥
॥ तृतीयाध्यायः - प्रथमः पादः (तदन्तरप्रतिपत्तिपादः) ॥
(पूर्वपक्ष-सिद्धान्त-युक्त-श्रुति-निष्कर्षः)
इति श्रुतिशास्त्रस्य सिद्धान्तः।
॥ सूत्रम् ५ ॥
प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥ ५ ॥
पदच्छेदः एवं पदविभागार्थः —
प्रथमे — प्रथमाहुतौ (प्रथम होम में)
अश्रवणात् — अपां शब्देन अश्रुतेः, अभावात् (जल का साक्षात् कथन न होने से)
इति चेत् — यदि ऐसी शङ्का की जाए
न — तो यह शङ्का ठीक नहीं है
ताः एव — ते एवापः (वे जल ही 'श्रद्धा' शब्द से अभिप्रेत हैं)
हि — क्योंकि
उपपत्तेः — प्रश्न-प्रतिवचनयोरौचित्यात् (प्रश्न और उत्तर की संगति सिद्ध होने से)।
भावार्थः —
यदि यह कहा जाए कि प्रथमाहुति में जल का श्रवण नहीं है, अतः जीव जलावृत होकर नहीं जाता; तो ऐसा नहीं है, क्योंकि प्रश्न और उत्तर के समन्वय की उपपत्ति से वहाँ 'श्रद्धा' शब्द से जल ही विवक्षित है।
श्रीगोविन्दभाष्यम् (श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचितम्) —
पूर्वपक्षः —
अत्र कश्चित् प्रत्यवतिष्ठते — यदि पञ्चास्वप्याहुतिषु सर्वत्र अपां हवनं स्यात्,
तर्हि पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति जीवस्याद्भिः सम्परिष्वक्तस्य गमनमुपपद्येत।
न चैतदस्ति; यतः प्रथमाहुतौ 'आपः' हूयन्त इति नैव श्रूयते, अपि तु 'श्रद्धां' देवा जुह्वतीति श्रूयते।
तथा च श्रुतिः —
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति ॥
इति द्युलोकाग्नौ श्रद्धाया एवाहुतिमुपदिशति।
'श्रद्धा' शब्दस्तु चित्तवृत्तिविशेषवाची, न जातुचिदब्वचनः।
'सोम'प्रभृतयः शब्दाः कथञ्चिदप्परतया व्याख्यातुमर्हाः, न तु 'श्रद्धा'शब्दः।
तस्मात् जीवस्य अद्भिः सम्परिष्वक्तत्वं न सम्भवतीति पूर्वपक्षे प्राप्ते —
सिद्धान्तः —
उच्यते — 'न ता एव ह्युपपत्तेः'।
प्रथमेऽग्नौ या श्रद्धा हूयते, सा अप एव, न तु मानसिकी चित्तवृत्तिः।
कुतः? 'उपपत्तेः' — प्रश्न-प्रतिवचनयोरैकरूप्येण उपपद्यमानत्वात्।
तथाहि प्रश्नः — "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति।
अनेन सर्वास्वेवाहुतिषु अपामेव हवनं पृष्टम्।
तदुत्तरे च आरम्भे — 'देवाः श्रद्धां जुह्वति' इति प्रतिपाद्यते।
यदि अत्र श्रद्धाशब्देन आपो न गृह्येरन्, तर्हि प्रश्नस्याननुरूपमुत्तरं स्यात्।
अतः प्रश्नप्रतिवचनयोरेकार्थतायै श्रद्धाशब्देनाप एव ग्राह्याः।
उत्तरासु चतसृष्वाहुतिषु सोम-वृष्टि-अन्न-रेतःशब्दितानाम् अपामेव स्पष्टं श्रवणं दृश्यते।
तेषां सोमादीनां श्रद्धाकार्यत्वात्, कार्य-कारणयोश्च सादृश्यात् कारणभूता श्रद्धापि जलरूपा एव।
तस्मात् श्रद्धाशब्देन जलमेवोच्यते।
अपां श्रद्धाशब्दवाच्यत्वे श्रुतिप्रमाणं च भवति (तैत्तिरीयसंहिता १।६।८।१) —
श्रद्धा वा आपः ॥
इति श्रुतिवचनादपि श्रद्धाशब्देनापां ग्रहणं सुतरां सिद्धम्।