गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

॥ श्रीहरिः ॥
वेदान्तदर्शनम् — ब्रह्मसूत्रम् (प्रथमाध्यायः, चतुर्थः पादः)
अधिकरणम् — जगद्वाचित्वाधिकरणम् (सूत्रम् १७)
पूर्वपक्षः —
यदि कश्चिदाक्षिपेत्—अत्र प्रकरणे 'मुख्यप्राण'स्य लिङ्गानि श्रूयन्ते, तथा च प्राणशब्दाभिधेयो जीव एव भवितुमर्हति, न तु परं ब्रह्म।
अत एवास्य प्रतिषेधाय सूत्रकार आह—
सूत्रम् १७ —
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद्व्याख्यातम् ॥ १।४।१७ ॥
पदच्छेदः —
जीव-मुख्य-प्राण-लिङ्गात्, न, इति, चेत्, तत्, व्याख्यातम्।
पदार्थविवरणम् —
जीवमुख्यप्राणलिङ्गात् — जीवस्य मुख्यप्राणस्य च चिह्नानां (धर्मविशेषाणां) दर्शनात्,
न — (जगत्कारणत्वेन जगत्कर्ता) परं ब्रह्म न भवति,
इति चेत् — यदि एवं शङ्क्येत,
तत् — तस्य परिहारः,
व्याख्यातम् — पूर्वमेव (प्रतर्दनाधिकरणे १।१।३१ सूत्रे) कृतव्याख्यानः।
सूत्रार्थः (हिन्दी-अनुवादः) —
यदि यह आपत्ति की जाए कि इस प्रकरण में जीव तथा मुख्य प्राण के लक्षण उपलब्ध होते हैं, अतः ब्रह्म ग्राह्य नहीं है;
तो इसका उत्तर यह है कि इसका समाधान पूर्व में ही (प्रतर्दनाधिकरण १।१।३१ में) विस्तारपूर्वक किया जा चुका है।
श्रीमद्बलदेवविद्याभूषणविरचितं गोविन्दभाष्यम् (भाष्यसारः) —
'प्रतर्दनाधिकरणे' (ब्रह्मसूत्र १।१।३१) इन्द्रप्रतर्दनसंवादे अयमर्थः सुनिर्णीतः।
यत्र ह्युपक्रमोपसंहारयोः स्पष्टमेव ब्रह्म निर्दिष्टं भवति, तत्र मध्ये यदि कतिपयलिङ्गानि जीवसम्बन्धीनि मुख्यप्राणसम्बन्धीनि वा प्रतिभासन्ते,
तथापि तेषां समन्वयो ब्रह्मैकपरत्वेनैव कर्तव्यः, न तु तानि जीवप्राणमात्रपराणि मन्तव्यानि।
श्रुतिप्रमाणम् (कौषीतकि-ब्राह्मणोपनिषद् ४।१) —
अत्र कौषीतक्युपनिषदि उपक्रमे स्पष्टमुक्तम्—«ब्रह्म ते ब्रवाणि» (अहं ते ब्रह्म प्रवक्ष्यामि)।
तथोपसंहारेऽपि श्रूयते—
«सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद» इति।
(यो हि इमं वेद स सर्वान् पाप्मनो विधूय सर्वेषां भूतानामाधिपत्यं प्राप्नोति)।
सिद्धान्तविचारः —
उपक्रमस्थेन 'ब्रह्म'शब्देन, उपसंहारस्थेन च सर्वपापप्रहाणपूर्वकसर्वैश्वर्यफलश्रवणेन चेदं प्रतीयते यदत्र प्रतिपाद्यं वस्तु परब्रह्मैव।
अतो «यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्यः» इत्यत्र 'कर्म'शब्देन जगदेव ग्राह्यम्, न तु जीवगतं पुण्यापुण्यात्मकं कर्म।
तस्मात् कौषीतकिवाक्ये जगत्कर्ता परमपुरुषः श्रीभगवान् ब्रह्मैव, न तु जीवो नापि मुख्यप्राणः।
संशय-विमर्शः (पूर्वपक्षविस्तारः) —
ननु 'कर्म'शब्दस्य 'प्राण'शब्दस्य च ब्रह्मण्यन्वयः कथञ्चित् क्रियेत चेदपि, अत्र प्रकरणे जीवस्य प्रत्यक्षलिङ्गानि सन्ति।
यतः सुप्तपुरुषबोधनप्रसङ्गे यष्टिघातेनाप्रबुद्धस्य पश्चात् प्राणनाम्ना सम्बोधनेन प्रबोधनं दृश्यते।
तथा च शयानस्य जीवस्य विश्रान्तिस्थानं नाड्यः, सुषुप्तौ प्राणात्मना स्थितिः, पुनर्प्रबोधश्चेत्यादयः सर्वे धर्मा जीवस्यैव संभवन्ति।
एतेन सर्वमिदं सन्दर्भजातं जीवपरमेवेति निश्चीयते चेत्—
तत्रोच्यते—सुषुप्तौ जीवेन यत्र लीयते, यतश्च पुनरागच्छति, स सर्वाधारः परमात्मा परं ब्रह्मैव।
अत एव जीवमुख्यप्राणलिङ्गानां ब्रह्मणि समन्वयः पूर्ववदेव सिद्ध इति न काचिदनुपपत्तिः॥ १७ ॥