गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा
पृष्ठ 137, कुल 647 में से
संदर्भ में पढ़ें॥ अथ दशमम् आकाशाधिकरणम् ॥
(विषयः—छान्दोग्योपनिषदः ८.१४.१ मन्त्रे 'आकाश' शब्दः परब्रह्मपरः)
श्रील-बलदेव-विद्याभूषण-विरचित-गोविन्दभाष्यस्य भूमिका—
[श्रुति-विषयवाक्यम्]
छान्दोग्योपनिषदि (८।१४।१) श्रूयते—
"आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा" इति।
(अर्थात्—आकाश ही निश्चयपूर्वक नाम और रूप का निर्वहन करने वाला है। वे दोनों जिसके मध्य में हैं, वह ब्रह्म है, वह अमृत है, वही आत्मा है।)
[संशयः]
संशयः—किमिहाकाश-शब्देन संसार-बन्ध-विमुक्तो जीवोऽभिधीयते, उत परब्रह्म पुरुषोत्तम इति?
(संशय—क्या यहाँ 'आकाश' शब्द से जन्म-मृत्यु रूप बन्धन से मुक्त जीव का ग्रहण है, अथवा परमपुरुषोत्तम भगवान् का?)
[पूर्वपक्षः]
पूर्वपक्षः—"अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" इति पूर्ववाक्ये पापनिवृत्तिपूर्वकं मुक्तजीवस्यैव प्रकृतत्वात्,
'आकाश' शब्देनापि मुक्तजीव एव ग्राह्यः।
"ते यदन्तरा" इति वाक्येन नाम-रूपास्पृष्टत्वं प्रतिपाद्यते, यत्तु मुक्तजीवे सम्यक् संगच्छते।
तथा च "नामरूपयोर्निर्वहिता" इति पूर्वतन-संसार्यवस्थायामपि जीवस्य संभवति।
'आकाश' शब्दश्चात्र दीप्ति-प्रकाश-वाचित्वेन मुक्तस्यैव द्योतकः।
"तद्ब्रह्म तदमृतम्" इत्यादयश्च गुणाः मुक्तजीवेनैव प्राप्यन्ते।
तस्माद् अत्र 'आकाश' शब्देन मुक्तजीव एव ग्राह्य इति पूर्वपक्षे प्राप्ते—
[सिद्धान्तः]
सिद्धान्तः—अत्रोच्यते समाधानम्—
॥ ब्रह्मसूत्रम् ४१ ॥
आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ १।३।४१ ॥
[पदच्छेदः]
आकाशः (प्रथमान्तम्), अर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशात् (पञ्चम्यन्तम्)।
[पदार्थः]
आकाशः = 'आकाश' शब्दवाच्यः परमेश्वरः (परब्रह्म)।
अर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशात् = अर्थान्तरत्वम् (मुक्तजीवाद् भिन्नत्वम्), आदिशब्दात् नामरूपनिर्वोढृत्वम्—तयोः व्यपदेशात् (शास्त्रात् प्रतिपादनात्)।
[सूत्रार्थः / हिन्दी-अनुवादः]
यहाँ 'आकाश' शब्द परब्रह्म पुरुषोत्तम का ही वाचक है, क्योंकि उसका मुक्त जीव से भिन्न (अर्थान्तर) रूप में तथा नाम-रूप के निर्वाहक आदि के रूप में स्पष्ट व्यपदेश (प्रतिपादन) किया गया है।
[श्रील-बलदेव-विद्याभूषण-विरचित-गोविन्दभाष्य-तात्पर्यम्]
न ह्यत्र मुक्तजीवस्याकाश-शब्देन ग्रहणं संभवति; यतो हि परमात्मा मुक्तजीवादर्थान्तरत्वेन (सर्वथा भिन्नत्वेन) व्यपदिश्यते।
नाम-रूपयोर्निर्वहणं तु केवलं जगत्कर्तुः परब्रह्मण एव सामर्थ्यम्, न तु जीवस्य।
"तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा" इति च मुख्यया वृत्त्या परब्रह्मणि श्रीहरौ एवोपपद्यते।
अतः छान्दोग्योपनिषदः अस्मिन् वाक्ये 'आकाश' शब्दः परब्रह्म परमात्मा ही सिद्ध होता है।