गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 405, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ४-५ ॥ ३६७
कण्डिका ४ ॥
यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट् कुर्य्यात् । साक्षादेव
तद्देवतां प्रीणाति, प्रत्यक्षाद्देवतां परिगृह्णाति । सन्ततमृचा वषट्कृत्यं सन्तत्यै
सन्धीयते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ वषट्कार के साथ हवि के लिये देवता का निर्णय ॥
(यस्यै देवतायै हविः गृहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् ) जिस
देवता के लिये हवि ग्रहण किया गया हो, उसको मन से ध्यान करता हुआ वषट्कार करे ।
(तत् साक्षात् एव देवतां प्रीणाति, प्रत्यक्षात् देवतां परिगृह्णाति ) उससे साक्षात् ही
देवता को प्रसन्न करता है, प्रत्यक्ष रूप से देवता को ग्रहण करता है । (ऋचा सन्ततं
वषट्कृत्यं सन्तत्यै प्रजया पशुभिः सन्धीयते. यः एवं वेद ) ऋचा [वेद मन्त्र ] के
साथ लगातार वषट्कार किया हुआ विस्तार के लिये है, वह प्रजा और पशुओं से संयुक्त
होता है जो ऐसा जानता है ॥ ४ ॥
भावार्थः-उद्दिष्ट देवता का ध्यान करके हवि देने से यजमान का मनोरथ सिद्ध होता
है ॥ ४ ॥
विशेष.-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८. ७ से मिलाओ ॥
कण्डिका ५ ॥
वज्रो वै वषट्कारः । स उ एष प्रहृतो ऽशान्तो दीदाय । तस्य ह न सर्व एव
शान्तिं वेद नो प्रतिष्ठाम् । तस्माद्द्वाप्येतर्हि भूयानिव मृत्युः, तस्य हैवैत्र शान्तिरेषा
प्रतिष्ठा, यद्वागिति । वषट्कृत्य वागित्यनुमन्त्रयते, वषट्कार मा मां प्रमृक्षो माहं
त्वां प्रमृक्षं बृहता मन उपह्वये व्यानेन शरीरं प्रतिष्ठासि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठां
मा गमयेदिति । तदु ह स्माह, दीर्घमेवैतत् सदप्रम्भोर्जः सह ओज इत्यनुमन्त्रयेत,
ओजश्च ह वै सहश्च वषट्कारस्य प्रियतमे तन्वो, प्रियाभ्यामेव तत्तन्भ्यां
समर्धयति । प्रियया तन्वा समृध्यते, य एवं वेद ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ वषट्कार को उपयोगी बनाने का उपाय ॥
(वज्रः वै वषट्कारः ) वज्ररूप ही वषट्कार है । (स उ एषः प्रहृतः
अशान्तः दीदाय ) वह ही यह वषट्कार छोड़ा गया [हमारे लिये ] अशान्त चम-
कता है। (तस्य ह शान्ति सर्वः एव न वेद नो प्रतिष्ठाम् ) उसकी शान्ति को
प्रत्येक मनुष्य नहीं जानता है, और न [ उसके ] आश्रय को। (तस्मात् वा
४-(प्रीणाति ) तर्पयति (सन्ततम् ) निरन्तरम् (सन्तत्यै ) विस्ताराय ।
सन्तानाय (सन्धीयते ) संयुज्यते ॥
५- (अशान्तः ) उपद्रवसहितः (दीदाय) दीदयति ज्वलतिकर्म-निघ० १ । १६,
लिट् । दीप्यते (नो ) निषेधे (प्रतिष्ठाम् ) दृढस्थानम् । आश्रयम् (एतर्हि )
१. पू. सं. 'शान्तः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥