गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

७४ अथ दर्शपूर्णमासविधिः। [ १ प्रपाठके-
( अथ तद्दिनप्रतिपाद्यनियमानाह )
यानि चानुकल्पमुदाहरिष्यामः ॥ २० ॥
यानि-तैलादीनि । अनुकल्पं स्वकल्पवस्त्वनुरूपम्(१) । घृतादि प्रतिनि-
धिभूतानीति यावत् । चशब्दात् यान्यूलू (दू) खलादीन्युदाहरिष्यामः । तान्य-
प्युपकल्पयते ॥ २० ॥
न तदहः प्रसृज्येत ॥ २१ ॥
तदह—स्तस्मिन्नहनि न प्रसृज्येत । प्रकर्षेण ( अत्यन्तं ) सृज्येत(२) त्य-
जेत् “गृहम्” इति शेषः । सृजतिरिह त्यजतिकर्मा । तदनेनास्याधातुः प्रवासो-
ऽत्र दिने निषिध्यते । एषप्रथमो नियमः ॥ २१ ॥
दूरादपि गृहानभ्येयात् ॥ २२ ॥
तदहरिति वर्त्तते । अभ्येयात्-आगच्छेत् । स्वयं होतुं दूराद्दूरं गतोऽपि ।
एष द्वितीयः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । गृहानिति बहुवचनं पुंस्येव(३) नियतं
“गृहाः पुंसि च भूम्न्येवे-”त्यमरात् ॥ २२ ॥
अबहुवादी स्यात्(४) ॥ २३ ॥
बहुवदितुं शीलमस्येति बहुवादी तद्भिन्नोऽबहुवादी स्याद्वेत्तदहरित्यनुवर्त्त-
ते । ताच्छील्येऽत्र णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) तेन तत्स्व(५)भावोवाचालोन
स्यात् ॥ २३ ॥
अन्यतस्तु धनं क्रीणीयात् ॥ २४ ॥
तदहरित्यनुवर्त्तते । अन्यतः सकाशाद्धनं द्रव्यं क्रीणीयान्न तु स्वयं विक्री-
णीतान्यस्मै । तदत्र तुशब्दोभिन्नक्रमोद्रष्टव्यः ॥ २४ ॥
सत्यं विवदिषेत् ॥ २५ ॥
ऋजुरस्यार्थः । वदेदिति वक्तव्ये सनमिच्छार्थमन्तर्भावयन्मनसाऽप्यसत्यं
वक्तुं नेच्छे दित्यभिप्रैति । तथाच श्रूयते “सत्यसंहिता(६)वै देवा अनृतसंहिता
मनुष्याः” इति । ( ऐ० ब्रा० ३।३।३ ) ॥ २५ ॥
अथाऽपराह्न एवाप्लुत्यौपवसथिकन्दम्पती भुञ्जीयातां यदेवैनयोः
काम्यꣳस्यात्कुशलेन ॥ २६ ॥
इति गोभिलीये गृह्यसूत्रे प्र० प्रपाठके पञ्चमी कण्डिका ॥ १ ॥ ५ ॥ ॐ ॥
( १ ) सादृश्यरूपे यथार्थशब्दार्थेऽत्रानुशब्द इत्यव्ययीभावः समासः ॥
( २ ) अतिदूरं ( यावद्गत्वाऽऽगन्तुन्तदहनि न शक्यते ) न गच्छेदित्यर्थः ॥
( ३ ) नित्यबहुवचनान्तो गृहशब्दः पुंस्येव भवतीत्यर्थः ।
( ४ ) क्वचित्पुस्तके इदं सूत्रमुत्तरसूत्रानन्तरं पठितम् ॥
( ५ ) सततकरणं हि ताच्छील्यम् ॥
( ६ ) तथाच “देवोभूत्वा यजेद्देवानि-”ति स्मृतिरप्यनेनानुगृह्यते ॥