गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 419, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वादशः सर्गः—सुप्रीत-पीताम्बरः ३८७
प्रत्यूहः पुलकांकुरेण निविडाश्लेषे निमेषेण च
क्रीडाकूत-विलोकितेऽधर-सुधापाने कथा-नर्मभिः।
आनन्दाधिगमेन मन्मथ-कला-युद्धेऽपि यस्मिन्नभू-
दुद्भूतः स तयोर्बभूव सुरतारम्भः प्रियं भावुकः ॥१॥
अन्वय—[एवमुपकरण-सामग्रीं निरूप्य उपक्रम-सूचित-
रहःकेलि-पर्यवसानमाह]—यस्मिन् (सुरतारम्भे) निविडाश्लेषे
(प्रगाढालिङ्गने) पुलकाङ्कुरेण (रोमोद्गमेन); [तथा] क्रीडाकूत-
विलोकिते (क्रीड़ायाम् आकूतविलोकिते सतृष्णावलोकने) निमेषेण;
[तथा] अधरसुधापाने कथाकेलिभिः (वाक्चातुर्यैः); [तथाच]
मन्मथकलायुद्धे (कामक्रीड़ाविशेषरूप संग्रामे) आनन्दाधिगमेन
(चरमसुखप्राप्त्या) प्रत्यूहः (विघ्नः) अपि तयोः (राधाकृष्णयोः)
प्रियम्भावुकः (प्रीतिजनकः) अभूत्, सः (तादृशः) सुरतारम्भः
उद्भूतः (उत्पन्नः) वभूव। [अन्यत्र आरम्भे मध्ये वा प्रत्यूहो
दोषजनक एव; इहतु आदौ मध्येऽपि प्रत्यूहः उत्तरोत्तरक्रीड़ारम्भक
एव इति आरम्भस्य अद्भुतत्वं सूचितम्। एतेन केलीनाञ्च
परमप्रेमविलासत्वमपि दर्शितम्] ॥१॥
अनुवाद—तदन्तर उन दोनोंका चिराकांक्षित अद्भुत,
परमप्रिय सुरत-संग्राम आरम्भ हुआ। उस समय प्रगाढ़
आलिङ्गनमें पुलकायमान होना यथार्थ प्रतीत हुआ, क्रीड़ाके
अभिप्रायसे देखनेके समय निमेषपात भी विघ्नीभूत लगता
था, अधर-सुधा पान करते हुए केलि-कथाएँ भी कष्टदायिका
अनुभूत हुईं, काम-कला-युद्धमें आनन्दका अधिगम भी
विघ्न-सा ही प्रतीत हुआ।
पद्यानुवाद—
अति क्रीड़ा-बाधित आलिङ्गन।
मन्द वार्ता-वारित चुम्बन॥
नयन नमित, वञ्चित मुख दर्शन।
सुख अति, विस्मृत रति-लीला गुन॥