गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 238, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ें२०६ श्रीगीतगोविन्दम्
इति श्रीगीतगोविन्दे अष्टमः सन्दर्भः इति श्रीगीतगोविन्दे
महाकाव्येऽभिसारिका वर्णने साकाङ्क्षो नाम पञ्चमः सर्गः।
अन्वय—[अथ विरहं वर्णयन् व्याकुलः कविः तयोर्मिथो-
मिलनकाल-स्मरणजातहर्षः आशिषा सर्गमुपसंहरति] राधामुग्ध-
मुखारविन्दमधुपः (राधायाः मुग्धं सुन्दरं यत् मुखारविन्दं
वदनकमलं तस्य मधुपः भ्रमरः) त्रैलोक्य-मौलि-स्थली-
नेपथ्योचित-नीलरत्नं (त्रैलोक्यस्य त्रिभुवनस्य या मौलिस्थली
शिरोभागः श्रीवृन्दावन-भूमिरित्यर्थः तस्या नेपथ्योचितम् अलङ्कारभूतं
नीलरत्नम्) अवनीभारावतारक्षमः (अवन्याः क्षितेः भारस्य
अवतारे दुर्वृत्तदमनादिना हरणे क्षमः समर्थः), [तथा]
व्रज-सुन्दरी-जन-मनस्तोष-प्रदोषः (व्रजसुन्दरीजनानां मनसां तोषाय
प्रदोषः रजनीमुखस्वरूपः) [तथा] कंस-ध्वंसन-धूमकेतुः (कंसस्य
ध्वंसने धूमकेतुः) देवकीनन्दनः त्वां चिरम् अवतु (रक्षतु) ॥
[अतएव श्रीराधाया गमनकाङ्क्षया सहितः पुण्डरीको यत्र
इति सर्गोऽयं पञ्चमः] ॥५॥
अनुवाद—जो श्रीराधाजीके मनोहर मुखारविन्दका मधुपान
करनेमें मधुपस्वरूप हैं, जो त्रिभुवनके मुकुटमणि-सदृश
वृन्दावनधामके इन्द्रनीलमणिमय विभूषण सदृश हैं, जो अनायास
प्रदोषकी भाँति ब्रजसुन्दरियोंका सन्तोष विधान करनेमें समर्थ
हैं, जो पृथ्वीके भाररूपी दैत्यदानवोंका संहार करते हैं—ऐसे
कंस-विध्वंसके धूमकेतु स्वरूप देवकीनन्दन श्रीकृष्ण आप
सबकी रक्षा करें।
बालबोधिनी—श्रीराधा और श्रीकृष्णके विरह वर्णन करनेके
पश्चात् कवि दोनोंके मिलनके संभोग पक्षीय शृंगार-रसका
चित्रण करते हुए पाठकों तथा श्रोताओंको आशीर्वाद प्रदान
करते हुए कहते हैं कि—
मुग्धमुखारविन्दमधुप—श्रीराधाका मुख कमलवत् है। जिस