गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
पृष्ठ 232, कुल 448 में से
संदर्भ में पढ़ें२०० श्रीगीतगोविन्दम्
यह सब सोच-विचारना व्यर्थ है—वह अवश्य ही आयेंगी—ऐसा
निश्चय कर शय्याकी रचना करना प्रारम्भ कर देते हैं।
‘कदन’ शब्दसे तात्पर्य है—मुझसे अनुराग होनेके कारण
अवश्य ही आयेंगी। अतः उत्कण्ठित होकर बार-बार देखते
हैं।
प्रस्तुत श्लोकमें हरिणी छन्द तथा ‘दीपक’ अलंकार है।
त्वद्वाम्येन समं समग्रमधुना तिग्मांशुदस्तं गतो
गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमःसान्द्रताम्।
कोकानां करुणस्वनेन सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना
तन्मुग्धे! विफलं विलम्बनमसौ रम्योऽभिसार-क्षणः ॥२॥
अन्वय—[अतः सम्प्रत्येव गमनं साम्प्रतमिति समयानुकूल्य-
माह]—अधुना त्वद्वाम्येन (तव प्रतिकूलतया अभिमान-वशात्
मौनभावेन इति भावः) समं (सह) तिग्मांशुः (सूर्यः) समग्रं
(सम्पूर्णं यथा तथा) अस्तं गतः गोविन्दस्य मनोरथेन च समं
तमः (तिमिरं) सान्द्रतां (निविड़तां) प्राप्तम् [त्वयि गोविन्दस्य
अनुरागः यथा क्रमशः गाढ़तां गतः तद्वदन्धकारोऽपि क्रमशः
निविड़ः सञ्जात इत्यर्थः) मदभ्यर्थना (मम अभ्यर्थना अनुरोधश्च)
कोकानां (चन्द्रकाराणां) करुणस्वरेन (कातरविलापेन) [रात्रौ
तेषां विच्छेदादिति भावः]; तत् (तस्मात्) अयि मुग्धे,
विलम्बनं विफलम्; [यतः] असौ अभिसारक्षणः (कान्ताभिगमन-
कालः) रम्यः (प्रीतिप्रदः) [प्रियतमः उत्कण्ठितः रम्यश्च
अभिसारक्षणः, चिरमभ्यर्थनपरा सखी, तथापि वेशादिव्याजेन
गमनविलम्बनमिति मौग्ध्यम्] ॥२ ॥
अनुवाद—हे मुग्धे! तुम्हारी वामता (प्रतिकूलता) के
साथ-साथ यह दिवाकर भी सम्पूर्ण रूपसे अस्त हो गया।
श्रीकृष्णके मनोरथके साथ ही अन्धकार सान्द्रता (घनत्व)
को प्राप्त हो गया। विरह-विकल चक्रवाक पक्षीके रात्रिकालमें
करुण स्वर निरन्तर विलापके समान मेरी अभ्यर्थना भी