गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

स्नेहचूर्णगुटीलेहासवानां परिभाषा ।
अत्र गदनिग्रहे वैश्यवरसोढलेन घृतादिसाधनपरिभाषा नोक्ता, अतोऽध्येतॄणां
सौकर्यार्थं मया संक्षेपेण परिभाषा निर्दिश्यते । तत्र पूर्वं मानपरिभाषैव ज्ञेया
भवति । अतः सोच्यते—
न मानेन विना युक्तिर्द्रव्याणां जायते क्वचित् । अतः प्रयोग-
कार्यार्थं मानमत्रोच्यते मया ॥ यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्त-
च्चतुष्टयम्। षड्भिस्तु रक्तिकाभिः स्यान्माषको हेमधान्यकौ ॥ माषै-
श्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणं तन्निगद्यते । टङ्कः स एव कथितस्तद्वयं
कोल उच्यते ॥ क्षुद्रको वटकश्चैव द्रङ्क्षणः स निगद्यते । कोलद्वयं
च कर्षः स्यात्स प्रोक्तः पाणिमानिका ॥ अक्षः पिचुः पाणितलं
किञ्चित्पाणिश्च तिन्दुकम् । बिडालपदकं चैव तथा षोडशिका
मता ॥ करमध्यो हंसपदं सुवर्णं कवडग्रहः । उदुम्बरं च पर्यायैः
कर्ष एव निगद्यते ॥ स्यात्कर्षाभ्यामर्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा ।
शुक्तिभ्यां च पलं ज्ञेयं मुष्टिराम्रं चतुर्थिका ॥ प्रकुञ्चः षोडशी
बिल्वं पलमेवात्र कीर्त्यते । पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतश्च निग-
द्यते ॥ प्रसृतिभ्यामञ्जलिः स्यात्कुडवोऽर्धशरावकः । अष्टमानं च
स ज्ञेयः, कुडवाभ्यां च मानिका ॥ शरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र
विचक्षणैः । शरावाभ्यां भवेत्प्रस्थश्चतुःप्रस्थैस्तथाऽऽढकम् ॥ भाजनं
कंसपात्रे च चतुःषष्टिपलं स्मृतम् । चतुर्भिराढकैर्द्रोणः कलशो
नलवणोऽर्मणः ॥ उन्मानं च घटो राशिर्द्रोणपर्यायसंज्ञकाः ।
द्रोणाभ्यां सूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः ॥ सूर्पाभ्यां च भवे-
द्रोणी वहो गोणी च सा स्मृता । द्रोणीचतुष्टयं खारी कथिता
सूक्ष्मबुद्धिभिः ॥ चतुःसहस्रपलिका षण्णवत्यधिका च सा ।
पलानां द्विसहस्रं च भार एकः प्रकीर्तितः ॥ तुला पलशतं ज्ञेयं सर्व-
त्रैष विनिश्चयः । माषटङ्काख्यबिल्वानि कुडवः प्रस्थ आढकम् ।
राशिर्द्रोणिः खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणाः ॥
युक्तिः योजना, कर्तव्यविधिरिति यावत् । यवेत्यादि अत्र परमाण्वादिमाना-
कथनं तु तेषां चिकित्सायामनुपयोगादेव । सर्षपोऽत्र गौरसर्षपः । तैरष्टभिरेको
यवः । यवोऽत्र निस्तुषो ग्राह्यः । चतुर्भिर्यवैरेका गुञ्जा, सा चात्र रक्ता ज्ञेया ।
षड्भिः रक्तगुञ्जाभिरेको माषकः । अयं च सुवर्णमाषक इति सुश्रुतादौ