दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

पञ्चमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ८३
रुतान्दोलितशाखानिरन्तरसमुद्भिन्नकिसलयकुसुमफलसमुल्लसितेषु रसा-
लतरुषु कोकिलकीरालिकुलमधिकराणामालापाञ्श्रावं श्रावं किञ्चिद्विकसदि-
न्दीवरकह्लारकैरवराजीवराजीकेलिलोलकलहंससारसकारण्डवचक्रवाकच-
क्रवालकलरवव्याकुलविमलशीतलसलिलललितानि सरांसि दर्शंदर्शं-
मन्दलीलया ललनासमीपमवाप ।
(४) बालचन्द्रिकया 'निःशङ्कमित आगम्यताम्' इति हस्तसंज्ञया
समाहूतो निजतेजोनिर्जितपुरहूतो राजवाहनः कृशोदर्या अवन्तिसुन्दर्या
अन्तिकं समाजगाम ।
आन्दोलितासु कम्पितासु शाखासु निरन्तरं निरवच्छिन्नं समुद्भिन्नैर्विकसितैः किस-
लयकुसुमफलैः पल्लवपुष्पफलैः समुल्लसितेषु शोभितेषु । रसालतरुषु आम्रवृक्षेषु ।
कोकिलेति-कोकिलाः पिकाश्च कीराः शुकाश्च अलिकुलं भ्रमरसमूहश्च मधुकरा भ्रम-
राश्च ते तेषाम् । आलापान् शब्दान् । श्रावं श्रावं वारं वारं श्रुत्वा । आभीक्ष्ण्ये णमुल्
किञ्चिदिति-किञ्चिदीषद् विकसन्तीषु प्रस्फुटन्तीषु इन्दीवराणां, कह्लाराणां सौगन्धि-
कानां, कैरवाणां कुमुदानां राजीवानां कमलानां च राजीषु श्रेणिषु केलिलोलाः क्रीडा-
सक्ता ये कलहंसाः कादम्बाः सारसाः पुष्कराह्वाः कारण्डवा मद्गवः-(मद्गुः
कारण्डवः प्लव इत्यमरः) चक्रवाकाश्चक्राह्वाश्च तेषां यच्चक्रवालं मण्डलं तस्य कल-
रवेण अव्यक्तमधुरध्वनिना व्याकुलानि व्याप्तानि विमलानि स्वच्छानि शीतलानि
शिशिराणि यानि सलिलानि जलानि तैर्ललितानि मनोरमाणि । सरांसि सरोवराणि
दर्शं दर्शं वारं वारं दृष्ट्वा । अत्रापि पूर्ववण्णमुल् । ललनासमीपं अवन्तिसुन्दरी-
निकटम् । अवाप प्राप्तवान् राजवाहन इति शेषः ।
(४) निःशङ्कं निर्भयम् । हस्तसंज्ञया करचेष्टया । समाहूत आकारितः । निज-
तेजसा स्वप्रतापेन निर्जितः पराजितः पुरहूत इन्द्रो येन सः । कृशमुदरं यस्याः सा
कृशोदरी तस्याः क्षीणमध्याया इत्यर्थः ।
मानो बसन्तके साथ कामदेव अपनी स्त्री रतिको देखने आया हो । मलय पवनके झोकोंसे
झूमते और नवीन-नवीन कोंपलोंके पुष्पोंके, और फलोंके भारसे दबे आमोंके पेडोंपर बैठी
कोयलों और सुग्गों की ध्वनियाँ तथा भ्रमरोंकी सुरीली तानोंसे कर्णोंको सुख देते हुए
एवं अधखिले नीले तथा सफेद कमलों-कुमुदिनियों और साधारण पद्मोंपर केलि करते हुए
राजहंस, सारस, चक्रवाकोंके समुदायके मधुर मधुर गानोंसे व्याकुल निर्मल तथा शीतल जल-
वाले तालावोंकी शोभाको बार-बार निरखते हुए वे लोग अवन्तिसुन्दरीके समीप जा पहुँचे ।
(४) दूरसे ही बालचन्द्रिकाने हाथके संकेतसे राजवाहनको पुकारकर कहा-निडर
होकर चले आइये । उसके इशारेपर अपने तेजसे इन्द्रको पराजित करनेवाले राजवाहन उस
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu