सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 63, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 63

चतुर्थोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ६३
( २ ) अहमपि देवस्यान्वेषणाय महीमटन्कदाचिदम्बरमध्यगतस्या-
म्बरमणेः किरणमसहिष्णुरेकस्य गिरितटमहीरुहस्य प्रच्छायशीतले तले
क्षणमुपाविशम् । मम पुरोभागे दिनमध्यसंकुचितसर्वावयवां कूर्माकृतिं
मानुषच्छायां निरीक्ष्योन्मुखो गगनतलान्महारयेण पतन्तं पुरुषं कंचिदन्त-
राल एव दयोपनतहृदयोऽहमवलम्ब्य शनैरवनितले निक्षिप्य दूरापातवी-
तसंज्ञं तं शिशिरोपचारेण विबोध्य शोकातिरेकेणोद्गतबाष्पलोचनं तं भृगु-
पतनकारणमपृच्छम् ।
( ३ ) सोऽपि कररुहैरश्रुकणानपनयन्नभाषत-‘सौम्य; मगधाधिना-
( २ ) अहम् पुष्पोद्भवः । महीमटन् भुवं भ्रमन् । अम्बरमध्यगतस्य आकाशम-
ध्यमारूढस्य अम्बरमणेः सूर्यस्य । किरणं तापम् । पुरोभागे सम्मुखे । दिनस्य दिव-
सस्य मध्ये मध्यभागे मध्याह्न इत्यर्थः । संकुचिताः संक्षिप्ताः सर्वे निखिला अवयवा
अङ्गानि यस्यास्ताम् । मध्याह्ने सूर्यस्योपरिस्थितिः छायासंकोचश्च प्रसिद्ध एव
कूर्माकृतिं कच्छपाकाराम् । उन्मुख ऊर्ध्वमुखः अहमिति शेषः । महारयेण अति-
वेगेन । अन्तराले मध्ये भूमिपतनात्पूर्वमेवेत्यर्थः । दयया करुणया उपनतं नम्रं
हृदयं चित्तं यस्य सः अवलम्ब्य गृहीत्वा । निक्षिप्य संस्थाप्य । दूराद् दूरदेशादा-
पातः पतनं तेन वीताऽपगता संज्ञा चेतना यस्य तम् । तं पतन्तं पुरुषम् । शिशिरो-
पचारेण जलसेकादिना । विबोध्य प्रकृतिस्थं कृत्वा । शोकातिरेकेण दुःखातिशयेन ।
उद्गतं निर्गतं बाष्पमश्रु याभ्यां तादृशी लोचने यस्य तम् । भृगोः प्रपातात् पतनस्य
कारणं हेतुम् । प्रपातस्त्वतटो भृगुरित्यमरः । प्रच्छधातोर्द्विकर्मकत्वात्कर्मद्वयम् ।
( ३ ) सोऽपि पुरुषोऽपि । कररुहैर्नखैरङ्गुलिभिरिति भावः । अश्रुकणान् नेत्रजल-
( २ ) भ्रमण करते हुए पृथिवीपर घूमते-घूमते एक दिन सूर्यके प्रखर तेजसे व्याकुल
होकर एक पर्वतके किनारे एक सघन छायावाले तरुके नीचे एक क्षण विश्रामार्थ बैठ गया ।
उस छायामें बैठते ही क्षण भरमें कुछ आहट मालूम पड़ा और सामने मध्याह्नके होनेके
कारण संकुचित सर्वावयव कछुएके समान एक पुरुषाकृति दिखाई दी । मैने ऊपरकी ओर
मुँह करके देखा तो ज्ञात हुआ कि कोई पुरुष आकाशकी ओरसे गिरकर नीचे आ रहा है ।
यह देखकर मेरे अन्तःकरणमें दया आ गयी । और मैने उसे बीचमें ही रोककर नीचे उतार
दिया । पृथिवीतलपर धीरेसे रखकर शीतोपचारसे उसे प्रबुद्ध किया-क्योंकि वह मूच्छित
हो गया था । अति शोकके कारण उसकी आँखोंसे आँसू बह रहे थे । मैने उससे पहाड़परसे
कूदनेका कारण पूछा-
( ३ ) वह अपने हाथोंसे आँसुओंको पोछकर कहने लगा-हे सौम्य ! मै मगधदेशाधि-