सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 434, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 434

( २२ ) असावपि गुरूपदेशमिवात्यादरेण तस्य मतमन्ववर्तत ।
तच्छीलानुसारिण्यश्च प्रकृतयो विशृङ्खलमसेवन्त व्यसनानि । सर्वश्च
समानदोषतया न कस्यचिच्छिद्रान्वेषणायायतिष्ट । समानभर्तृप्रकृतय-
स्तन्त्राध्यक्षाः स्वानि कर्मफलान्यभक्षयन् । ततः क्रमादायद्वाराणि व्यशी-
र्यन्त । व्ययमुखानि विटवैधेयतया विभोरहरहर्व्यवर्धन्त । सामन्तपौर-
जानपदमुख्याश्च समानशीलतयोपारूढविश्रम्भेण राज्ञा सजायाः पानगो-
ष्ठीष्वभ्यन्तरीकृताः स्वं स्वमाचारमत्यचारिषुः ।
( २३ ) तदङ्गनासु चानेकापदेशपूर्वमपाचरन्नरेन्द्रः । तदन्तःपुरेषु
( २२ ) असौ अनन्तवर्मापि । तस्य चन्द्रपालितस्य । अन्ववर्त्तत अन्वसरत् ।
तच्छीलानुसारिण्यः नृपस्वभावानुवर्त्तिन्यः । छिद्रान्वेषणाय दोषानुसन्धानाय ।
समाना भर्तुः प्रकृतिर्येषां ते तन्त्राध्यक्षाः सेनापतयः । कर्मफलानि पूर्वसुकृतफल-
न्यभक्षयन् खादितवन्तः—तेऽपि दुर्वृत्ता अभवन्नित्यर्थः । आयद्वाराणि अर्थागमो-
पायाः । व्यशीर्यन्त क्षीणाः बभूवुः । विटेति—विटत्वेन परदारासक्तत्वेन वैधेयतया
मूर्खतया च विभोः स्वामिनः । विटविधेयतयेति पाठे विटानां धूर्त्तानां विधेयतया
वशीभूततया । उपारूढविश्रम्भेण उत्पन्नविश्वासेन । सजायाः सस्त्रीकाः । पानगोष्ठीषु
मद्यपानसभासु । अभ्यन्तरीकृताः प्रवेशिताः । अत्यचारिषुः लंघयामासुः ।
( २३ ) तदङ्गनेति—तेषां सामन्तादीनामङ्गनासु स्त्रीषु । अनेकापदेशपूर्वं
ाहरण ) से भी लाभ होता है । ऋषिके समान शान्तिप्रिय राजा न कभी अपने शत्रुओं
को ही जीत सकता है और न प्रजाकी स्थिति ही अपने काबूमें रख सकता है ।
( २२ ) उस धूर्त्त की सम्मति महाराज ने स्वीकार कर ली और उसीके अनुसार काम
करने लगे । 'यथा राजा तथा प्रजा' के अनुसार राजाके अनुसरणसे प्रजा भी सुरा-पान आदि
करने लगी । इस प्रकारसे राजासे लेकर नौकर तक सभी लोग उस राज्यवर्गके दुराचारी,
स्वेच्छाचारी तथा मद्यप हो गये अतः ऐसी दशामें कोई किसीका दोष कैसे कहे । जब राजा
तथा राजसेवक समान-व्यसनी हो गये तब राज्यके अधिकारी प्रजासे धन लेकर स्वयं
लूटने-खाने लगे । धीरे-धीरे आयके सारे दरवाजे बन्द हो गये । इधर धूर्तोंके वशीभूत,
मदिरापान तथा वेश्यागमनमें अनुरक्त रहनेसे राजाका व्यय बढ़ता गया । उस धूर्तने
राज्यके सामन्तों, धनिकों तथा रईसोंकी भी स्त्रियोंको विश्वास दिलाकर अपनी ओर मिला
लिया और अपने जमावड़े, पानगोष्ठी एवं रंगशालामें सम्मिलित कर लिया । यहाँ तक
कि उन स्त्रियोंसे भी विविध प्रकारके दुराचार करने-कराने लगा ।
( २३ ) जब अगणित प्रकारके छलोंसे उस धूर्त्तने अपने सामन्तों की स्त्रियोंको भी न