दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
॥ श्रीः ॥
दशकुमारचरितम्
अष्टमोच्छ्वासः
( १ ) अथ सोऽप्याचचक्षे—'देव, मयापि परिभ्रमता विन्ध्याटव्यां
कोऽपि कुमारः क्षुधा तृषा च क्लिश्यन्नक्लेशाहैः क्वचित्कूपाभ्याशेऽष्टवर्षदे-
शीयो दृष्टः । स च त्रासगद्गदमगदत्—'महाभाग, क्लिष्टस्य मे क्रियता-
मार्य, साहाय्यकम् । अस्य मे प्राणापहारिणीं पिपासां प्रतिकर्तुमुदकमु-
दद्धन्निह कूपे कोऽपि निष्कलो ममैकशरणभूतः पतितः । तमलमस्मि
नाहमुद्धर्तुम्' इति ।
( २ ) अथाहमभ्येत्य व्रतत्या कयापि वृद्धमुत्तार्य, तं च बालं वंश
( १ ) अथ मन्त्रगुप्तकथनानन्तरम् । स विश्रुतनामा कुमारः । विन्ध्याटव्यां
विन्ध्यारण्ये । कोऽपि अज्ञातकुलनामा । अक्लेशाहैः क्लेशसहनयोग्यो नेत्यर्थः ।
कूपाभ्याशे जलाशयसमीपे । अष्टवर्षदेशीयः असमाप्ताष्टवर्षः । सः बालकः । त्रास-
गद्गदं भयविह्वलं यथा तथा । क्लिष्टस्य क्लेशयुक्तस्य । आर्य पूज्य । साहाय्यकं-
स्वार्थे कः । प्राणापहारिणीं जीवितनाशिनीम् । प्रतिकर्तुम् अपनोदयितुम् । उदद्धन्
निष्कासयन् । निष्कलो वृद्धः । ममैकशरणभूतो मदवलम्बनभूतः । तं कूपपतितं
वृद्धम् । अलं समर्थः । उद्धर्तुं कूपात्निष्कासयितुम् । इत्यन्तम् अगददित्यस्य कर्म ।
( २ ) अथ तच्छ्रवणानन्तरम् । अभ्येत्य समीपमागत्य । व्रतत्या लतया,
( १ ) इसके पश्चात् विश्रुतने कहा—हे देव ! विन्ध्याटवीमें इतस्ततः भ्रमण करते हुए
मैंने सहसा एक कूपके समीप आठ बरसके बालकको देखा । क्लेशोंको सहन करनेमें
अशक्त वह मृदु बालक भूख-प्याससे पीड़ित हो रहा था। मुझे देखकर उसने भयान्रित
होकर गद्गद स्वरसे कहा—हे महाभाग ! इस समय मैं बड़ी आपत्तिमें हूँ । आप मेरी
सहायता करें । मुझे प्राणापहारिणी पिपासा सता रही है, उसीके निवृत्त्यर्थ मैं इस कूपपर
आया तो पानी निकालनेके समय मेरे साथका एक वृद्ध इसमें गिर पड़ा । मेरे अतिरिक्त
उसका कोई सहायक भी नहीं है और मुझमें इतना पौरुष नहीं कि मैं उसे खींचकर कूपके
बाहर निकाल सकूं ।
( २ ) तदनन्तर मैंने कुछ लताओंको एकत्र करके उनकी सहायतासे उस बूढ़ेको
२७ द० कु० उ०
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu