सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 406, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 406

४०६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
गजस्कन्धगतः सितच्छत्रादिसकलराजचिह्नराजितश्चण्डतरदण्डिदण्डता-
डनत्रस्तजनदत्तान्तरालया राजवीथ्या यातस्तां निशां रसनयननिरस्त-
निद्रारतिरनैशम् । नीते च जनाक्षिलक्ष्यतां लाक्षारसदिग्धदिग्गजशिरः-
सदृक्षे शक्रदिगङ्गनारत्नादर्शोऽर्कचक्रे कृतकरणीयः किरणजालकरालरत्नरा-
जिराजितराजार्हासनाध्यासी यथासदृशा वारदर्शिनःशङ्कायन्त्रिताङ्गान्सन्नि-
अस्यचित्रीयत-अस्याश्चर्यजनकमभवत् । गजस्कन्धगतः हस्तिशिरःस्थितः । सितेति
सितच्छत्रादि येषां तानि सितच्छत्रादीनि श्वेतातपत्रप्रभृतीनि यानि सकलानि
निखिलानि राजचिह्नानि नृपलक्षणानि तैः राजितः शोभितः । विशेषणद्वयं अह-
मित्यस्य मन्त्रगुप्तवाक्यस्य । चण्डतरेति-चण्डतराणामतिप्रचण्डानां दण्डिनां
दण्डधारिदौवारिकाणां दण्डैर्लगुडैस्ताडनेन प्रहारेण त्रस्ता भीता ये जनास्तैर्दत्त-
मन्तरालमवकाशो यस्यां तया । राजवीथ्या राजमार्गॆण । यातश्चलितः । अहमिति
शेषः । रसेति-रसेन अत्यधिकानन्दे कनकलेखानुरागेण वा नयनाभ्यां-पञ्चमी-
द्विवचनमेतत्-निरस्ता अपगता निद्रारतिः शयनप्रीतिः यस्य तादृशोऽहम् अनै-
षम् अत्यवाहयम् निशामिति पूर्वोक्तेनान्वयः। नीते चेत्यादि-लाक्षारसेन याव-
केन दिग्धमनुलिप्तं यद् दिग्गजस्य दिङ्मातङ्गस्य शिरो मस्तकं तत्सदृशे तत्सम्ये
रक्तवर्णे इति भावः, शक्रस्य दिक् पूर्वाशा-सैवाङ्गना कामिनी तस्या रत्नादर्शे मणि-
दर्पणस्वरूपे अर्कचक्रे सूर्यमण्डले जनाक्षिलक्ष्यतां नरनयनगोचरतां नीते प्रापिते
सति-सूर्ये उदिते सतीत्यर्थः। कृतकरणीयः विहितनित्यक्रियः। किरणजालेति-
किरणजालेन मयूखमण्डलेन कराला व्याप्ता या रत्नराजिः रत्नसमूहस्तया राजितं
शोभितं यद् राजाहं राज्योग्यमासनं तदध्यास्ते इति तच्छीलः । अहमिति शेषः ।
यथेति-यथासदृशं स्वस्वाधिकारोचितं आचारं राजमर्यादादिकं दर्शयन्ति ये
तान्। शङ्केति-शङ्कया-यथा राज्ञः आकृतिपरिवर्त्तनं जातं तथैव प्रकृतेरपि
क्रिया । हाथीके ऊपर चढ़कर सफेद छत्र आदि सभी राजचिन्होंसे सुशोभित मै
राजमार्गसे चला । उस राजमार्गको अत्यन्त प्रबल दण्डधारी सेवकगण आगे आगे
दण्डोंके प्रहार द्वारा जनोंको भय दिखाकर खाली करा देते थे। उस रात कनकावतीके
प्रबलानुरागसे मुझे आँखोंमें निद्रा न आयी-वह रात मैंने जागकर बिता दी। प्रभातमें
जब लाक्षारससे परिन्याप्त हुए दिग्गजोंके मस्तकोंके तुल्य, इन्द्रकी दिशा-( पूर्वदिशा-)
रूपी अंगनाके मणिदर्पणके सदृश, सूर्यमण्डल लोगोंकी आखोंके सामने लक्षित हुआ।
उस समय मै नित्यक्रियासे निवृत्त होकर, किरणजालसे परिपूर्ण एवं रत्नराशिसे देदी-
प्यमान, राजाओंके अनुरूप श्रेष्ठ (सिंहासन) पर आरूढ़ होकर बैठा । उस समय
यथानुरूप अपने नियमाचरणोंको प्रदर्शित करनेवाले, भयसे शरीरोंको संकुचित