दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
सप्तमोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । ४०१
जलसंघातस्य किंचिदारटितम् । शान्ते च तत्र सलिलरटिते क्लिन्नगात्रः
किञ्चिदारक्तदृष्टिर्येनाकारेण निर्यास्यति निचाय्य तं निखिलजननेत्रानन्द-
कारिणं न यक्षः शक्ष्यत्यग्रतः स्थितये । स्थिरतरनिहितस्नेहशृङ्खलानिग-
डितं च कन्यकाहृदयं क्षणेनैकेनासहनीयदर्शनान्तरायं स्यात् । अस्याश्च
धराङ्गनाया नात्यादृतनिराकृतारिचक्रं चक्रं करतलगतं चिन्तनीयं न तत्र
रटिते दत्तौ अर्पितौ कर्णौ येन तादृशस्य जनस्य पुरुषस्य । कर्णीयं श्रवणीयं
आरटितमित्यस्य विशेषणम् । जनिष्यते उत्पत्स्यते । जलसङ्घातस्य जलसमूहस्य
किञ्चित् स्वल्पम् । आरटितं ध्वनिः। येन जनेन प्राक् त्रासमन्दरसितराजहंस-
ध्वनिः आकर्णितः स एवानायासेन जलसंघातस्यारटितमपि श्रोतुमर्हति नान्यः
द्वयोः सादृश्यात् । जलसंघातध्वनिः त्रासजर्जरहंसध्वनितुल्य इति फलितमिति
भावः । शान्ते निवृत्ते । तत्र तस्मिन् पूर्वोक्ते जलशब्दे । क्लिन्नगात्रः जलार्द्र-
शरीरः । किञ्चिदारक्तेति-किञ्चित्स्वल्पं आरक्ता ईषल्लोहितवर्णा दृष्टिर्नयनं यस्य
सः । येन आकारेण-यत् स्वरूपमादायेत्यर्थः । निर्यास्यति-जलादुत्थास्यति । नि-
चाय्येत्यादि-निखिलजनानां नेत्रयोरानन्दकारिणं आनन्दजनकं तं आकारं
निचाय्य दृष्ट्वा । यक्षः कन्याधिष्ठितः अग्रतः स्थितये सम्मुखे स्थातुं न शक्ष्यति ।
स्थिरतरेति-स्थिरतरमचञ्चलं यथा तथा निहितः अर्पितो यः स्नेहः स एव शृङ्खला
तया निगडितं बद्धम् । कन्यकाहृदयं कनकलेखाया मनः । असहनीयेति--असह
नीयः सोढुमशक्यः दर्शनस्य तव विलोकनस्य अन्तरायो विघ्नो यस्य येन वेति
तदिति हृदयविशेषणम् । सा खलु कन्या क्षणमपि तव विरहं सोढुमसमर्था भवि-
ष्यतीति भावः । धराङ्गनायाः पृथ्वोरूपकामिन्याः । चक्रं मण्डलं किम्भूतमित्याह-
नात्याहतेति-नात्याहृतं नातिप्रयासं यथा तथा निराकृतं पराजितं अरिचक्रं
शत्रुमण्डलं यस्य तत् । करतलगतं तव हस्तस्थितं चिन्तनीयं मन्तव्यं त्वयेति
शेषः । तत्-यन्मया कथितम् । इच्छसि चेत्-कर्तुं अभिलषसि यदि । अनेकेति
उस जलमेंसे एक भीगा शरीरवाला तथा कुछ लाल आंखोंवाला व्यक्ति जलसे बाहर
निकलेगा । सम्पूर्ण मनुष्योंके नेत्रोंको आनन्ददायक उस व्यक्तिको साक्षात् देखकर कन्याके
ऊपर जो यक्ष है वह ठहर नहीं सकता है-भाग जायगा । गम्भीर भावसे प्रेमरूपी
जंजीरोंद्वारा आबद्ध उस राजपुत्रीका चित्त आपको एक क्षण भी न देखनेसे दुःखी
होगा । इस भूमिरूपी अंगनाकी उपलब्धि भी आपको बिना परिश्रमके हो जायगी ।
सभी शत्रुमण्डलसे रहिता इस पृथ्वीचक्रका राज्य भी आपको हस्तगत हो जायगा । अगर
आपको उपर्युक्त लाभकी अभिलाषा हो, तो, अनेक शास्त्रवेत्ताओंसे, जिनकी बुद्धि शास्त्र-
ज्ञानसे गम्भीर हो गयी हो, मन्त्रिगणोंसे, हितूजनोंसे, अन्य पौरवृद्धों आदिसे विचार

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu