दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

तृतीयोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २२६
मनोऽनुरक्तम् । अस्ति चायमर्थराशिः । अनेनामुष्य पदे प्रतिष्ठाप्य तमे-
वात्यन्तमुपचर्य जीविष्यामि' इति । मयापि तदभ्युपेत्य प्रत्यागतम् ।
अतः परं भर्तृदारकः प्रमाणम्' इति ।
( १६ ) ततस्तस्या एव सकाशादन्तःपुरनिवेशमन्तर्वंशिकपुरुषस्था-
नानि प्रमदवनप्रदेशानपि विभागेनावगम्य, अस्तगिरिकूटपातक्षुभितशो-
णित इव शोणीभवति भानुबिम्बे, पश्चिमाम्बुधिपयःपातनिर्वापितपतङ्गा-
ङ्गारधूमसंभार इव भरिततमसि नभसि विजृम्भिते, परदारपरामर्शोन्मु-
अस्ति मत्समीप इत्यर्थः । अर्थराशिः-धनसमूहः । अनेन-अर्थराशिना । अमुष्य-
विकटवर्मणः । पदे-स्थाने भर्तृपद इत्यर्थः । तमेव-चित्रलिखितं युवानमेव । उप-
चर्य संसेव्य । इत्यन्तं कल्पसुन्दरीवाक्यम् । मया-वृद्धतापस्या । अभ्युपेत्य-एवं
करिष्यामीति स्वीकृत्य । भर्तृदारको राजपुत्रः भवानित्यर्थः । प्रमाणं यदत्र विधेयं
तत्क्रियतामित्यर्थः ।
( १६) तस्या एव-वृद्धाया एव । अन्तःपुरनिवेशम् अवरोधप्रदेशम् । अन्त-
वंशिकेति-अन्तर्वंशिकपुरुषाणाम् अवरोधाधिकृतानां रक्षिपुरुषाणां स्थानानि के
कुत्र तिष्ठन्तीति भावः । प्रमदवनप्रदेशान् क्रीडोद्यानदेशान् । एतानि अवग-
म्येति क्रियायाः कर्मभूतानि । विभागेन पृथक् पृथग्रूपेण । अवगम्य-विदित्वा ।
अस्तगिरीति-अस्तगिरेरस्ताचलस्य कूटाच्छिखरात्पातेन पतनेन क्षुभितं निर्गतं
शोणितं रुधिरं यस्य तस्मिन्निवेत्युत्प्रेक्षा । शोणीभवति रक्तोभवति । भानुबिम्बे
सूर्यमण्डले । पश्चिमेति-पश्चिमाम्बुधेः पश्चिमसमुद्रस्य पयसि जले पातेन निमज्ज-
नेन निर्वापितः शान्तः पतङ्गः सूर्य एवाङ्गारो ज्वलत्काष्ठावयवस्तस्य धूमसम्भारो
धूमराशियंस्मिन् तस्मिन्निवेत्यत्र रूपकोत्प्रेक्षयोः सङ्करः । भरिततमसि-भरितं पूर्ण-
इसी धनके समूहद्वारा मैं उस राजपुत्रको इस विकटवमो राजाके स्थानपर आरूढ़ करा
करके उसी राजपुत्रकी सेवा-अर्चा करके जीवन व्यतीत करूंगी।' मैं भी (वृद्धा भी)
उस रानीको स्वीकृति दे करके यहां आयी हूँ। अब इसके पश्चात् हे राजपुत्र ! आप जो
चाहें सो कार्य करें ।
( १६ ) इसके अनन्तर मैंने उसी वृद्धासे अन्तःपुरका प्रदेश, अन्तःपुरके रक्ष पुरुषोंके
स्थानोंको और क्रीड़ोद्यानके प्रवेशस्थानको पृथक्-पृथक् रूपसे ज्ञात कर लिया । अस्ताचल
की चोटीके ऊपरसे गिरनेके कारण निकले हुए शोणितके समान जब सूर्यबिम्ब लाल लाल
हो गया तब, तथा जब पश्चिमके समुद्रमें सूर्यके बिम्बरूपी अंगारेके बुझनेसे उत्पन्न जो
धूम्र-पटल द्वारा आकाश परिव्याप्त हो गया तब, एवं जब दूसरेकी स्त्रीके साथ समागम